Jack Didden

Militairen van verschillende nationaliteiten namen deel aan de bevrijding van Noord-Brabant. De meesten waren afkomstig uit het Verenigd Koninkrijk. Het meest herkenbaar in deze groep waren de Schotten, met hun kilts en het karakteristieke geluid van de doedelzakken bij plechtigheden. Twee divisies opereerden in de provincie: de 15th (Scottish) Division en de 51st (Highland) Division. Over de laatste gaat dit verhaal, dat gebaseerd is op het dagboek dat een Schotse infanterist bijhield tijdens de opmars van Schijndel naar Drunen tussen 23 oktober en 6 november 1944.

Wanneer op 9 november 1944 Poolse troepen Moerdijk binnentrekken en het Hollands Diep bereiken, is bijna heel Noord-Brabant bevrijd. Op één stuk na, want het Land van Heusden en Altena, ten noorden van de Bergse Maas, is nog steeds in Duitse handen en zal dat blijven tot de algehele Duitse capitulatie op 5 mei 1945. Het boek van het laatste oorlogshalfjaar van Noord-Brabant kent vele hoofdstukken. Weinige zijn zo tragisch als dat van het Land van Heusden en Altena, juist omdat de bevolking daar de ontberingen moest ondergaan terwijl, of soms omdat, ze nog onder het Duitse juk zuchtte. Dit maakte het persoonlijke leed veel moeilijker te dragen dan elders in de provincie, waar mensen hun lot gemakkelijker accepteerden in de wetenschap dat het hen dichter bij de vrijheid bracht. 

Hij werd geboren in Polen, was daarna onderdaan van het Derde Rijk, werd gedwongen in het Duitse leger te vechten, en was vervolgens soldaat in het geallieerde bevrijdingsleger. Uiteindelijk vestigde Konrad Ruczynski zich in Nederland, waar hij een gezin startte. Zo is hij het vleesgeworden voorbeeld van de miljoenen die als gevolg van de Tweede Wereldoorlog huis en haard moesten verlaten om elders een nieuw leven op te bouwen. Dat Konrad in Noord-Brabant uitkwam, is niet toevallig, zoals zijn verhaal duidelijk maakt. 

Nederland kent veel verschillende bevrijders: Engelsen, Schotten, Welshmen, Ieren, Amerikanen, Fransen, Polen en Canadezen. De laatste groep is het prominentst aanwezig in de collectieve herinnering. Dat komt vooral omdat Canadese troepen in april 1945 driekwart van Nederland hadden bevrijd en ook vanwege de overgaveceremonie in Wageningen op 5 mei 1945. Wat de drie zuidelijke provincies betreft ligt de situatie wat genuanceerder, maar ook hier speelden Canadese eenheden een grote rol, met name in Zeeland en West-Brabant. Net als in het Britse leger, waarvan de structuur was overgenomen, telde het Canadese leger allerlei, meestal lokale of regionale, regimenten. Een daarvan was het South Alberta Regiment. Bij het schrijven van het standaardwerk over deze tankeenheid verzamelde auteur Donald Graves materiaal onder veteranen. Een van zijn favoriete verslagen was de autobiografie van John Galipeau, omdat “zijn verhaal exemplarisch is voor een generatie jonge Canadezen die de ultieme test ondergingen terwijl ze, in zijn eigen woorden ‘nog maar net jongen af waren’.” Een deel van zijn relaas speelt zich af in Noord-Brabant en geeft een goed beeld van de ervaringen van een jongeman uit een ver land die hier iedere dag weer zijn leven riskeerde.

Operatie Market Garden in september 1944 was de eerste fase van de bevrijding van Noord-Brabant. Na het mislukken hiervan moest de Britse veldmaarschalk Montgomery zich opnieuw bezinnen op de te volgen strategie. Hij wilde op dat moment nog niet inzien dat de situatie anders was geworden en dat de kans van een snelle opmars naar Duitsland voorbij was. Hij negeerde ook het feit dat de bulk van het Duitse 15. Armee onder generaal Adolf von Zangen intussen was aangekomen in Midden en West-Brabant en dat er zich dus een behoorlijke strijdmacht westelijk van het intussen bevrijde gebied bevond. Montgomery wilde proberen om alsnog met zijn hoofdmacht vanuit Nijmegen Duitsland binnen te trekken. Tegelijkertijd zou het Eerste Canadese Leger vanuit het zuiden via Tilburg oprukken naar ’s-Hertogenbosch om zo de Duitse troepen in Noord-Brabant te verdrijven tot boven de grote rivieren. Om een en ander mogelijk te maken werden de frontvakken opnieuw ingedeeld. 

De aanval die de 51st Highland Division in de namiddag van zaterdag 4 november 1944 lanceerde over het Afwateringskanaal ’s-Hertogenbosch-Drongelen, had als codenaam Guy Fawkes. Dit was om twee redenen een opmerkelijke naam. Allereerst was het in het Britse leger verboden een dubbele naam te gebruiken voor militaire operaties. De naam zelf was nog opmerkelijker. Ieder jaar op 5 november herdenken de Britten op Guy Fawkes Day het neerslaan van een complot in 1605 waarbij Guy Fawkes en zijn collega-samenzweerders het Britse parlement op wilden blazen. Deze jaarlijkse herdenking gaat steevast gepaard met een overdaad aan vuurwerk. De gelijknamige operatie stond aanvankelijk gepland voor zondag 5 november 1944. Had de vijand de naam op een of andere manier opgepikt, wat nogal eens voorkwam, dan was hij meteen op de hoogte geweest van de datum van de aanval! Dat die uiteindelijk een dag naar voren werd geschoven, konden de planners niet weten. 

In de ochtend van zondag 17 september 1944 waren tientallen vliegvelden in het midden en oosten van Engeland veranderd in menselijke mierenhopen. Duizenden soldaten pakten hun boeltjes. De parachutisten zochten het transportvliegtuig waaruit ze boven Nederland zouden springen, de anderen het zweefvliegtuig dat hen daar aan de grond zou zetten. Spoedig daarna steeg het ene na het andere toestel op. Operatie Market Garden was begonnen. Op de Royal Air Force basis Manston, in het noordoosten van het graafschap Kent, vertrokken 45 zweefvliegtuigen (‘gliders’) van het type Airspeed Horsa op weg naar Wolfheze bij Arnhem, vierhonderd kilometer verderop. Een van de toestellen zou daar nooit aankomen. De 28 inzittenden van elke glider wachtte in plaats van strijd aan het front een zenuwslopend avontuur in bezet gebied. Dit wordt nauwkeurig beschreven in het dagboek van eerste luitenant en gliderpiloot Roland Gerrard ‘Dusty’ Millar. Zijn taak was om samen met zijn copiloot het zweefvliegtuig op de plaats van bestemming aan de grond te zetten. In zijn aantekeningen wisselt Millar soms de onvoltooid tegenwoordige tijd af met onvoltooid verleden tijd, vermoedelijk omdat hij de aantekeningen die hij ter plekke maakte, meteen na de oorlog heeft uitgewerkt tot een compleet dagboek.

De bevrijding van de provincie Noord-Brabant valt te vergelijken met een drietrapsraket. Operatie Market Garden (17-25 september 1944) was de eerste trap.

Van alle militaire ondernemingen tijdens de Tweede Wereldoorlog is Operatie Market Garden ongetwijfeld een van de bekendste. Naast Duinkerken, D-Day en de Slag in de Ardennen neemt de luchtlandingsoperatie die op 17 september 1944 begon, een prominente plaats in. Met de literatuur over deze onderneming kan een bibliotheek worden gevuld en met name de strijd in Arnhem en Oosterbeek heeft een haast mythische dimensie gekregen. Om daar te beginnen: vaak wordt de operatie aangeduid als ‘De Slag om Arnhem’. Zelfs de officiële Britse geschiedschrijving gebruikt de vanuit Brits perspectief begrijpelijke, maar desondanks onjuiste term 'The Arnhem Operation'. In dit artikel laten we zien dat uitgerekend de strijd in Noord-Brabant minstens zo doorslaggevend was.

Tijdens het eerste grote conflict in Europa in de twintigste eeuw, de Eerste Wereldoorlog, was Nederland buiten schot gebleven. Die positie hoopte de Nederlandse regering ook in de decennia daarna te kunnen handhaven. In de rijksbegroting was defensie een ondergeschoven kindje, zeker tijdens de wereldwijde economische crisis vanaf 1929. Maar in de jaren dertig ontstond er in Duitsland een nieuwe werkelijkheid in de vorm van Adolf Hitlers Derde Rijk. Geleidelijk aan groeide het besef dat de dreiging vanuit Duitsland serieus genomen moest worden. De vraag was alleen: hoe? 

Toen op 9 november 1944 Poolse eenheden het dorp Moerdijk binnentrokken, was bijna heel Noord-Brabant bevrijd. De gevechten tussen geallieerden en Duitsers behoorden tot het verleden en langzaam kon de provincie beginnen met de wederopbouw. Wegen en huizen werden hersteld en het maatschappelijke leven zag, in meer of mindere mate, een terugkeer naar normaliteit. Bijna heel de provincie, want ten noorden van de Bergsche Maas en de Amer moest de gifbeker van de Duitse bezetting tot de laatste druppel worden leeggedronken. De bevrijding kwam pas met de Duitse capitulatie op 5 mei 1945. Dit laatste halfjaar werd voor de streek uiteindelijk de gruwelijkste en meest tragische episode uit de oorlog. Hieraan lagen verschillende oorzaken ten grondslag, die we hier onder de loep nemen.

Nederland is bevrijd door soldaten uit vele landen, met voorop Groot-Brittannië, de Verenigde Staten, Canada en Polen. Soldaten met de Poolse nationaliteit maakten deel uit van de 1e Poolse Onafhankelijke Parachute Brigade onder commando van brigadegeneraal Stanisław Sosabowski en de 1e Poolse Pantserdivisie van generaal-majoor Stanisław Maczek. De laatste divisie speelde ook een prominente rol tijdens de bevrijding van Noord-Brabant en is daarom het onderwerp van dit artikel. Het Poolse verhaal is er een van hoogte- en dieptepunten, van heldenmoed, zelfopoffering, optimisme en volharding, maar – uiteindelijk – diepe tragiek. De divisie van Maczek zette op 15 september 1944 voor het eerst voet op Nederlandse bodem in Oost Zeeuws-Vlaanderen. Daarvoor had ze al een intensieve veldtocht achter de rug. Maar het begin van het verhaal ligt nog veel verder in het verleden.

Eind augustus 1939 hees Pieter Wagemakers uit Waalwijk zich in zijn grijsgroene uniform. De mobilisatie was afgekondigd. "Je moet toch. Het is in belang van je vaderland." De oorlog kwam naderbij. Het duurde meer dan acht maanden voordat hij met zijn compagnie bij het conflict betrokken zou raken. Toen was het binnen vijf dagen bekeken. Hoe het was voor een gewoon soldaat, kunnen we teruglezen in het dagboek dat hij bijhield. Net als velen in Nederland besefte ook Pieter dat hij in een bijzondere tijd leefde. Hij kocht daarom een schrift om alles in te noteren. De eerste aantekeningen maakte hij op 25 augustus 1939, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Uiteindelijk zou hij tijdens de oorlog zes schriften vullen met zijn lotgevallen.

Tijdens de bevrijding van Noord-Brabant waren het vooral de grote aantallen voorbijrazende tanks die grote indruk maakten op de bevolking. Zulke zware voertuigen, met hun dreigende kanonnen, hun ratelende en piepende rupsbanden, hun geschutskoepel hoog boven de grond, hadden Brabanders nog nooit van dichtbij gezien. Geen wonder dus dat menig dagboek gewag maakte van deze imposante metalen monsters. Maar wat waren de ervaringen van de Britse tankbemanningen zelf tijdens de strijd in Noord-Brabant? Het begon met lichte verwarring. We lezen het terug in de oorlogsherinneringen van de jonge schutter/richter Ken Tout.

De bevrijding van Noord-Brabant was als een Sprinter van de NS die af en toe een stukje rijdt en dan weer stilstaat. Al op 11 september 1944 kwamen de eerste Britse bevrijders, een verkenningspatrouille, tot vlakbij Valkenswaard alvorens om te keren. Vervolgens duurde het nog bijna twee maanden voor de geallieerde opmars werd afgesloten.