Terug

Home › Jan van Oudheusden

Jan van Oudheusden

Jouw verhaal telt ook!

Deel het met ons en help Erfgoed Brabant Verhalen groeien!

Geschreven artikelen

De steen van Ruimel

In 1679 dook in Ruimel bij Sint-Michielsgestel, toen een plaats van belang, de oudste Brabander op die we bij naam kennen.

Monumenten van het smokkelverleden in Luyksgestel

In de Brabantse grensdorpen bestaat er een eeuwenlange traditie van smokkelen. In Luyksgestel staan verschillende monumenten die herinneren aan dit verleden.

Tijdsbesteding van jongeren was tot ver na de oorlog een zaak die door volwassenen werd opgezet, georganiseerd en uitgevoerd. Ongetwijfeld met de beste bedoelingen, maar vanaf de jaren zestig was de jeugd niet langer daarvan gediend.

Het bevrijde zuiden onder militair gezag 1944-1945

Herfst 1944: ruim vier jaar lang had de Duitse bezetter de wet bepaald. Nederland was politiek mond-dood gemaakt en economisch uitgezogen. Men had Joodse medeburgers en opgepakte verzetsstrijders zien verdwijnen in de nacht en de nevel van het Derde Rijk. Jaren van angst en beproeving gingen voorbij, tot de bevolking van Zuid-Nederland eindelijk de geallieerde bevrijders in de armen kon sluiten.

De Koninklijke Verenigde Lederfabrieken (KVL) te Oisterwijk

Het fabriekscomplex van de voormalige Koninklijke Lederfabrieken Oisterwijk getuigt van de turbulente industriële ontwikkelingen in de leerindustrie binnen Brabant, Nederland en Europa.

Handboogschieten

De handboogschietbaan in het Openluchtmuseum in Arnhem is weliswaar gekopieerd naar een Limburgs voorbeeld, hij ligt daar echter achter een Brabants boerderijcafé uit Budel. En terecht, want het handboogschieten mag dan in Limburg populair zijn, het is ook bij uitstek een Brabantse volkssport.

Het Woordenboek van de Brabantse Dialecten

Het Brabants, of liever gezegd de optelsom van alle plaatselijke dialecten die in Brabant werden gesproken, is lange tijd echt levend erfgoed geweest. Het werd steeds weer doorgegeven aan nieuwe generaties, en ontwikkelde zich daardoor ook – zoals alle talen – voortdurend. Het is misschien wel een van de sterkste dragers van Brabantse identiteit.

Het ontstaan van het Noordbrabants Museum

Het Noordbrabants Museum weerspiegelt het idee dat erfgoed niet statisch is. Iedere generatie stelt immers haar eigen vragen aan het verleden. Daarmee verschuift ook onze kijk op het verleden en zijn overblijfselen. In een geschiedenis van meer dan anderhalve eeuw ontwikkelde het Noordbrabants Museum zich van een rommelige oudheidkamer tot een museum van allure.

Het Brouwhuis, Breda

De bekende Bredase bieren ‘Oranjeboom’ en ‘Skol’ werden ooit in bierbrouwerij ‘De Drie Hoefijzers’ gebrouwen, maar het gebouw is nu een bijzonder voorbeeld van binnenstedelijke herontwikkeling van industrieel erfgoed.

Het bloemencorso van Zundert

Het jaarlijkse bloemencorso van Zundert behoort tot het Brabantse en zelfs het Nederlandse cultureel erfgoed. In Zundert wisten ze dat al lang, maar sinds 2012 is daar ook een officieel stempel op gezet.

De Brabantsedag in Heeze

Optochten en feestgedruis zijn niet exclusief voor Brabant, zoals de Gay Parade door de Amsterdamse grachten of dweilorkestjes bij schaatswedstrijden in Thialf laten zien. Maar misschien is de traditie van praalwagens, stoeten, muziek en feestelijk vertoon op straten en pleinen wel nergens zo sterk als in Brabant. Een typisch voorbeeld van ‘trekken en vieren’ is de Brabantse Dag in Heeze.

Geschreven, gedrukt en gelezen

Het oudste gedrukte boek van Noord-Brabant kwam in 1484 in ’s-Hertogenbosch van de pers, zo'n dertig jaar na de uitvinding ervan. Het was een schoolboek voor lessen Latijn, het Doctrinale van Alexander de Villa Dei, zonder enige twijfel gebruikt op de Bossche Latijnse school, die in de Kerkstraat naast de drukkerij was gevestigd. Er bestaat nog één exemplaar van, dat wordt bewaard in de stadsbibliotheek van Trier.

Vallende ouders

Het is een roman en geen geschiedschrijving of ego-document. Ook al is het autobiografisch karakter van Vallende ouders, een van de vroege werken van A.F.Th. van der Heijden volkomen onbestreden. Maar in feite doet dat niet ter zake.

Een halskraag uit Roosendaal

Schuttersgilden maken deel uit van de Brabantse folklore, maar hun betekenis reikt verder dan dat. Eeuw na eeuw hebben ze een rol gespeeld in het maatschappelijk verband van Brabantse dorpen en steden.

Een middeleeuwse muntschat uit 's-Hertogenbosch

Handel is niet goed mogelijk zonder klinkende munt. Heersers die – uiteraard met het oog op de eigen schatkist − de handel wilden bevorderen, brachten daarom muntgeld in omloop.

Een katholiek leesplankje

Aap, noot, mies. Drie woorden die sinds het eind van de negentiende eeuw generaties Nederlandse schoolkinderen geholpen hebben om het lezen onder de knie te krijgen. Brabantse schoolkinderen hadden echter de beschikking over een eigen, katholieke variant.

Een schandhuik uit 's-Hertogenbosch

Niet alleen de normen van maatschappelijk aanvaardbaar gedrag waren vroeger anders dan de onze, maar ook de manier waarop werd opgetreden tegen degenen die ze overtraden.

Een waarschuwingsbord uit de Meierij

Het laat aan duidelijkheid niets te wensen over: wie zich aan bomen vergrijpt, staat een niet geringe straf te wachten. Dit waarschuwingsbord heeft in de achttiende eeuw aan een boom gehangen op de kruising van wegen tussen ’s-Hertogenbosch, Helvoirt en Boxtel. Het is een mooi voorbeeld van veranderende normen en het probleem om die te handhaven.

Van Gogh in Zundert

De wortels van Vincent van Gogh liggen in West-Brabant. Hier deed hij zijn vroege ervaringen op, zijn liefde voor de natuur, zijn betrokkenheid bij het boerenleven en zijn ontluikende interesse voor kunst.

Brodsies van de stadspijpers

Vorsten en hoge edelen omringden zich vroeger met kleurrijke en kostbare symbolen van het gezag en met een uitgebreide gevolg, om zo hun verhevenheid, rijkdom en roem te benadrukken. Gezag was immers in belangrijke mate gebaseerd op ontzag.

‘t Hèrmenieke van Bergeijk

Een van de ankerpunten in het sociale leven van veel Brabantse dorpen is de harmonie. Vaak heeft een dergelijk gezelschap het eeuwfeest alweer ver achter zich. De gezelligheid binnen de harmonieën en fanfares is – met lichte spot − onsterfelijk gemaakt in een bekend drinklied.

Een polderlandschap van Frans Slager

Sinds kunstenaars in de negentiende eeuw de gewoonte ontwikkelden om in de buitenlucht te werken, ontpopten velen van hen zich als voorvechters van natuurbehoud. Zo ook in Brabant.

Hoe zeede gij dè?

Op allerlei plekken in het straatbeeld van Den Bosch zijn stenen te vinden met daarop typische spreuken en zegswijzen in Bosch dialect. Het werk van Domien van Gent (1917-1979).

De val van Wim van Est

Eerlijk gezegd ziet hij er niet uit, maar eigenlijk is hij juist daarom zo ontroerend. Want dit fietswrak is een monument van de Brabantse en zelfs de Nederlandse sportgeschiedenis. Het is de fiets waarmee wielrenner Wim van Est (1923-2003) uit Sint-Willebrord op woensdag 17 juli 1951 tijdens de dertiende etappe van de Ronde van Frankrijk een duikeling maakte in het ravijn.

Prentbriefkaarten

Het decor waarin het vooroorlogse dorpsleven zich afspeelde, is gelukkig vrij goed gedocumenteerd. Met dank aan de prentbriefkaart, een nieuwigheid die aan het eind van de negentiende eeuw zijn intrede deed en in korte tijd buitengewoon populair werd.

Beekherstel

Twee keer zijn de Brabantse beken in de twintigste eeuw op de schop gegaan.

Niet sonder Godt

In de Brabantse steden mogen huizen uit de zestiende en zeventiende eeuw dan tamelijk zeldzaam zijn geworden, op het Brabantse platteland is de spoeling nog veel dunner.

D’n herd

De haard was het centrale element in het huis, zoals ook wel doorklinkt in het begrip "huis en haard", dat niet voor niets een vrijwel onverbrekelijke eenheid aanduidt.

Het Mastboomhuis in Oud Gastel

Noord-Brabant telt nog duizenden huizen uit het einde van de negentiende of het begin van de twintigste eeuw, Vrijwel geen van die huizen heeft nog het oorspronkelijke interieur uit die periode. Het Mastboomhuis is een belangrijke uitzondering.

Het woonhuis van Jeroen Bosch

Dat het standbeeld van Jeroen Bosch (ca. 1450-1516) uit 1930 een plek heeft op de Bossche Markt is niet meer dan logisch, want tenslotte heeft de schilder daar een groot deel van zijn leven doorgebracht.

Het huis "In London" in Bergen op Zoom

De lange en ingrijpende geschiedenis van veranderingen, verbouwingen en herstelwerk aan historische gevels in een stad is heel mooi af te lezen aan de buitengewoon rijke natuurstenen voorgevel van het huis "In London" aan de Lievevrouwestraat in Bergen op Zoom.

De guld

Argwaan, bezorgdheid en zelfs een zekere vrees. Dat waren de reacties van veel Brabanders op de moderne tijd die na de Eerste Wereldoorlog zijn opwachting maakte. Van de weeromstuit zochten sommigen hun heil in een nostalgische vlucht in traditionele Brabantse waarden. De schuttersgilden, of op zijn Brabants "de guld", waren in zekere zin de belichaming daarvan.

Trapgevels in Woudrichem

De bebouwing van oude steden en stadjes was vaak schilderachtig. Niet voor niets zijn er zoveel schilderijen en tekeningen gemaakt met historische stadsgezichten.

Een zeventiende-eeuwse ledenlijst van het Sint-Jorisgilde uit Hooge Mierde

Sociabiliteit, ofwel bij elkaar willen horen en daartoe samenkomen, is van alle tijden en van overal, maar je zou de schuttersgilden kunnen zien als een typisch Brabantse variant daarvan.

Harbalorifa

Generaties Brabantse schoolkinderen zijn ermee grootgebracht: het Lied van hertog Jan, een loflied op Jan I (1252/54-1294) als de meest aansprekende van de Brabantse hertogen.

De Brabantse ziel

P.C. de Brouwer had niet alleen aandacht voor de gilden. Als docent klassieke talen en rector van het Tilburgse Odulphuslyceum en als studentenmoderator werkte hij doelbewust aan de vorming van jongeren die als toekomstige leiders richting zouden moeten geven aan de Brabantse samenleving.

Hildernisse

Aan de voet van de Brabantse Wal onder Bergen op Zoom, in het natuurgebied Het Markiezaat, staat de Hoeve Hildernisse, een fraaie, achttiende-eeuwse boerderij. Hildernisse staat echter vooral bekend om zijn uitzonderlijke ligging.

De Venus van Mierlo

In 1961 werd de oudste menselijke voorstelling uit de Brabantse geschiedenis opgegraven: de Venus van Mierlo. Al is de andere naam van de vondst, het Danseresje van Geldrop, wellicht correcter, want daar werd ‘ze’ opgegraven.

Gevelsteen van het Sint-Joris schuttersgilde te Heusden

In de Putterstraat in Heusden herinnert een mooie vroeg zeventiende-eeuwse gevelsteen aan het middeleeuwse voetbooggilde van Heusden dat ooit daar zijn onderkomen had. Op de steen voert de onverschrokken Sint-Joris, patroonheilige van het gilde, zijn gevecht met de draak.

De Brabantse koffietafel

Een element dat steevast opduikt als de VVV’s de spreekwoordelijke Brabantse gastvrijheid en gezelligheid ter sprake brengen is de ook al ‘traditioneel’ genoemde Brabantse koffietafel, een rijk belegde broodmaaltijd, bij voorkeur geserveerd op rood-wit geblokt tafellaken.

Peper uit India

Mogelijk hadden de Romeinse legioenen zich hier al wel eerder vertoond, maar kort na het begin van onze jaartelling vestigden ze zich definitief in het gebied ten zuiden van de grote rivieren. Zeker driehonderd jaar lang stonden deze streken onder Romeins gezag en dus onder invloed van de Romeinse cultuur.

De oudste lindeboom

Het Landelijk register van Monumentale Bomen telt ruim tienduizend exemplaren. Meer dan vijftien honderd daarvan groeien in Brabant, dat daarmee de tweede positie inneemt, na Gelderland.

Vuurstenen werktuigen uit de Drunense duinen

Een eeuw geleden dacht men dat de oudste sporen van menselijke bewoning in Nederland gevormd werden door de Drentse hunebedden, tussen 3300 en 3000 voor Chr. gebouwd door de eerste boeren daar. Dat in ons land ook eerder al mensen geleefd hadden, in de middensteentijd of zelfs in de ijzige omstandigheden van de oude steentijd, die eindigde rond 10.000 voor Chr. was voor de meesten toen volstrekt ondenkbaar, ook voor de gezaghebbende directeur van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, J.H. Holwerda (1873-1951). Juist dat maakt dit hoopje vuurstenen spitsen, schrabbers en klingen zo fascinerend.

Streekromans

Juist toen de moderne tijd de Brabantse dorpen binnenkwam om er het bestaan voorgoed te veranderen, werd het dorpsleven op papier vastgelegd. In fictie weliswaar, maar misschien juist daarom wel indringender en meer beeldend dan met een feitelijke documentaire mogelijk was geweest.

Frankische plaatsnamen

Sporen van vroegmiddeleeuws leven zijn in Brabant niet alleen in de bodem te vinden. Ook sommige plaatsnamen vinden hun oorsprong in die wat moeilijk grijpbare periode.

Het sterfbed van Jan van Glymes verbeeld

Een van de vroege voorbeelden van negentiende-eeuwse herinneringscultuur in Brabant is het schilderij van Jan metten Lippen in het Markiezenhof in Bergen op Zoom.

Bonfire

Ten tijde van de Olympische Spelen in Sydney in 2000 circuleerden er medailleoverzichten, waarop Noord-Brabant een positie innam bij de eerste tien. Officieel is dat lijstje nooit geweest: Brabant is tenslotte geen land.

Een prehistorische boerderij in Oss

Archeologische sporen die in 1976 aan het licht kwamen bij de aanleg van de nieuwbouwwijk Ussen in Oss vormden het begin van een reeks opgravingen door archeologen van de universiteit van Leiden die meer dan dertig jaar zouden duren en waarbij daar en elders in Oss maar liefst ruim 200 hectaren op de schop gingen.

De Maasheggen

De Maasheggen langs de oevers van de Maas in het uiterste noordoosten vormen samen met de zandpaden, de solitaire bomen en de drenkpoelen voor het vee een van de meest bijzondere landschappen van Noord-Brabant.

Een 'zoemsteen'

Vele duizenden stenen werktuigen uit de oude en de middensteentijd zijn in de afgelopen tientallen jaren in Brabant aan het licht gebracht. Slechts heel zelden wordt hierbij een vondst gedaan die niet onmiddellijk in verband is te brengen met de behoefte om in de eerste levensbehoeften te voorzien.

Een beker uit de jonge steentijd

Deze beker van gebakken klei kwam in 1954 tevoorschijn uit een graf in een buurtschap bij Bergeijk. Hij is om en nabij 4.500 jaar oud en daarmee weliswaar niet het oudste, maar toch een van de vroege voorbeelden van aardewerk in deze streken.

Jacob Campo Weyerman

Er zijn altijd figuren geweest die de grenzen van de geldende normen, wetten en regels opzochten. Jacob Campo Weyerman was zo’n figuur.

De Biesbosch in kaart gebracht

De stormvloed van november 1421, waarbij in het rivierengebied diverse belangrijke, maar verwaarloosde dijken bezweken, leidde tot overstromingen van waarlijk Bijbelse proporties. Tientallen dorpen gingen ten onder. Waar eens de vruchtbare akkers lagen van de Grote of Zuid-Hollandse Waard, een polder tussen Geertruidenberg en Dordrecht, keek men enkele jaren later uit over een onafzienbare watervlakte.

De Armenhoef in Best

Langs de Oirschotseweg in Best, in het gehucht Aarle, ligt de Hoeve Amelrijk Booth, ook wel de Armenhoef genoemd.

Een interieurschildering uit de Tachtigjarige Oorlog

Nog maar enkele decennia geleden had de monumentenzorg vooral aandacht voor de architectuur van de buitenkant van een gebouw: de gevel. Inmiddels is dit veranderd en worden ook teruggevonden fragmenten van de vroegere interieurafwerking steeds vaker behouden en geconserveerd.

Een Brabants landschap van Vincent van Gogh

De reputatie van Vincent van Gogh als een van de belangrijkste kunstenaars van de moderne tijd is vooral gebaseerd op de honderden uitbundige, kleurrijke doeken die hij in een periode van slechts vier jaar tijd – de laatste van zijn leven – maakte in Frankrijk. De basis voor dat uitzonderlijke kunstenaarschap werd echter in Brabant gelegd.

De brieven van Van Gogh

Behalve zijn kunst heeft Vincent van Gogh nog een andere schat nagelaten, namelijk meer dan achthonderd brieven. De meeste daarvan gericht aan zijn broer Theo.

De schilderskolonie in Heeze

Het Brabantse land heeft vele kunstenaars geïnspireerd.

Een bedelaar verbeeld

Rijkdom laat sporen na, musea staan er vol mee. Armoede en gebrek daarentegen zijn maar met moeite terug te vinden, tenminste in voorwerpen. Dit, terwijl het merendeel van de Brabanders vroeger de grootste moeite had om de eindjes aan elkaar te knopen.

Een hoekpand in Bergen op Zoom

In de tweede helft van de negentiende eeuw drukte architect C.P. van Genk een zwaar stempel op het stadsbeeld van Bergen op Zoom. In 1900 ontwierp hij het woon-en-winkelpand Mariahoek.

Reinier van Arkel

Afzonderen, opsluiten achter slot en grendel, precies zoals het is weergegeven op deze gevelsteen. Veel meer mogelijkheden zagen de middeleeuwers niet om de samenleving – en ook de ongelukkigen zelf – te beschermen tegen de gevolgen van ernstige psychische stoornissen, van zinneloosheid zoals het toen heette.

Een prent van Pieter Breughel

Het erfgoed legt een verbinding met het leven van vroegere generaties. Maar leren we onze voorouders daardoor ook werkelijk kennen, of blijven ze toch meer of minder anoniem voor ons? Een prent waarop Pieter Breughel de Oude (1525/1530 – 1569) het werk laat zien van middeleeuwse boeren bij de oogst staat als het ware symbool voor die vraag.

De Romeinse brug bij Cuijk

In het kader van een nieuwe strategie van grensverdediging bouwden de Romeinen tussen 347 en 349 na Chr. bij Cuijk een brug over de Maas. Mogelijk had er al eerder een brug hier gelegen, maar nu waren ze serieus.

De ‘Dikke Boom’ van Bergen op Zoom

Een stedelijk milieu is voor een boom niet optimaal. Maar als bomen die omstandigheden trotseren en een hoge leeftijd bereiken, worden ze door de stadsbewoners in het hart gesloten.

Keltisch

De vraag welke taal in deze streken werd gesproken ten tijde van de Romeinse verovering lijkt op het eerste gezicht lastig te beantwoorden.

De Baronielaan in Breda

Vanaf de jaren zestig en zeventig van de negentiende eeuw drong het besef door dat vestingsteden in de moderne oorlogvoering geen rol van betekenis meer speelden en dat vestingwerken dus ontmanteld konden worden. Eindelijk kregen de beknelde vestingsteden weer lucht.

Drie Wilhelminaparken

Van oudsher was er in de steden nooit veel groen geweest, zeker niet voor recreatie. In de negentiende eeuw kwam er echter meer aandacht voor groen in de stad.

Oorlogspropaganda

In het Land van Heusden en Altena is een merkwaardige herinnering aan de Tweede Wereldoorlog te vinden. Hier draagt een huis nog letterlijke sporen van de Duitse bezetting.

De Vlucht uit Breda

In het park Valkenberg in Breda staat een beeldhouwwerk van de kunstenaar Hein Koreman. Het stelt een moeder voor die met een vermoeide blik in de ogen een kennelijk onwillig kind met zich meetrekt. Een heel gewone situatie eigenlijk, waarbij iedereen zich wel iets kan indenken. Maar alle mogelijke interpretaties van de voorstelling worden met één haal weggevaagd door de tekst op de sokkel: Mei 1940.

Oorlog in het landschap

Bij de aanleg van verdedigingswerken is altijd zoveel mogelijk gebruik gemaakt van natuurlijke obstakels, in Nederland zijn dat vooral de rivieren. Bij de Peel-Raamstelling, tussen 1934 en 1939 aangelegd om een Duitse aanval te stoppen of op zijn minst te vertragen, vormde het drassige Peelmoeras een barrière.

Oorlogskerkhoven

De wederopbouw van Nederland bracht een mentale omslag teweeg: de blik werd weer op de toekomst gericht, in de hoop het ellendige verleden te kunnen afsluiten. Maar wat zich in de jaren van oorlog en bezetting had voorgedaan had zo'n diepe indruk gemaakt dat de herinneringen daaraan niet te temmen bleken.

Dansen van vreugde

De vreugde waarmee veel Brabanders in de herfst van 1944 hun bevrijders begroetten is vastgelegd op tal van foto’s en filmfragmenten.

Een glazen kanon

Een kanon is natuurlijk een uitstekend symbool voor de Tachtigjarige Oorlog. In Breda vond men een glazen kanon als herinnering aan een van de meest spraakmakende verhalen uit de Brabantse geschiedenis.

De Brabantse soldaat

Noord-Brabant heeft net als Frankrijk en Groot-Brittannië een graf van de Onbekende Soldaat.

Slagveld Overloon

Lang stond de Slag bij Overloon bekend als de enige tankslag op Nederlands grondgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog. Recent is echter gebleken dat er nauwelijks 'duels' zijn geweest tussen Duitse en geallieerde tanks. Desalniettemin was het een van de bloedigste veldslagen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Maycrete woningen

Aan het einde van de oorlog had het geweld zijn sporen in Brabant nagelaten. De woningnood die door de verwoesting was ontstaan werd opgevangen met de zogenaamde Maycrete woningen.

Brieven en een dagboek van twee Joodse meisjes

Geschreven bronnen kunnen een indringende herinnering zijn aan de verschrikkingen uit het verleden. Zo ook de brieven van Fanny Philips en het dagboek van Helga Deen.

Oorlogsmonumenten in Tilburg

Dat herdenken sterk aan tijdgeest gebonden is, blijkt wel uit het monument voor Coba Pulskens.

Stadhuisramp Heusden

Op het plein voor het stadhuis van Heusden uit 1956 ligt een gedenksteen die herinnert aan de ramp die hier plaatsvond in de nacht van 5 november 1944.

Molukse barak uit Lage Mierde

Soms kan één gebouw of object veel verhalen vertellen. Zo ook deze barak uit Lage Mierde.

Het Bossche Broek

Den Bosch prijst zich gelukkig dat aan de zuidkant van de stad het poldergebied van het Bossche Broek nog altijd tot de middeleeuwse stadsmuren reikt. Natuur en geschiedenis komen hier samen.

De Zuiderwaterlinie

Gelderse Oorlogen, Tachtigjarige Oorlog, Hollandse Oorlog, Negenjarige Oorlog, Spaanse Successieoorlog, Oostenrijkse Successieoorlog, achter deze droge opsomming gaat een zee van ellende schuil.

De Slag van Leckerbeetje

Afgaande op het aantal keren dat hij is afgebeeld, moet de Slag van Leckerbeetje op tijdgenoten een buitengewone indruk hebben gemaakt.

Het kasteelterrein van Cranendonck

Toen Willem van Oranje (1533-1584) in 1551 met Anna van Egmond (1533-1558), gravin van Buren trouwde, verkreeg hij de heerlijkheden Eindhoven en Cranendonk. Hij werd zo ook bezitter van het kasteel van Cranendonk, dat vermoedelijk dateerde uit de dertiende eeuw.

Het grafmonument van Charles Morgan

De strijdende partijen maakten in de Tachtigjarige Oorlog veelvuldig gebruik van buitenlandse huursoldaten, die vaak in eigen regimenten waren georganiseerd.

De Vrede van Breda

Vaak was Brabant het slachtoffer van oorlogsgeweld. Soms mocht men in Brabant echter ook de vrede vieren.

Zwart Front en de Affaire Oss

Over de Brabantse volksaard is een hele trits veelgebruikte en daarom ook afgesleten clichés in omloop. Brabanders zouden spontaan zijn, gul, gastvrij, en soepel in de omgang met afspraken. Ook de Brabantse gemoedelijkheid kan in dat rijtje onveranderlijk op een hoge score rekenen. Uiteraard is er − zoals bij alle stereotiepe beelden – van alles op af te dingen, niet in de laatste plaats omdat die gemoedelijke ontspannenheid vaak ook maar een façade was.

De capitulatie van 1629

Op 14 september 1629 kwam met een capitulatieverdrag een einde aan een maandenlange belegering van ‘s-Hertogenbosch door de Staatse troepen onder aanvoering van Frederik Hendrik (1584-1647), de prins van Oranje.

Een lied over het Beleg van Eindhoven uit 1612

In 1612 werd de tekst gedrukt van een ‘chanson nouvelle’, ofwel een nieuw lied dat een Franse soldaat, een zekere sergeant De la Rivière, had geschreven over de belegering en de inname van Eindhoven door Spaanse troepen in 1583.

Grave 1602

Inwoners van een belegerde stad die weken of maanden achtereen van de buitenwereld waren afgesneden, die werden uitgehongerd en voortdurend onder vuur lagen, beleefden de angstigste momenten.

Burgeroorlog in 's-Hertogenbosch

De beeldenstorm van 1566 zette de verhoudingen tussen protestant en katholiek in Brabant op scherp.

Het Chaamse Hoen

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw stond het Chaamse Hoen zowat op uitsterven. En dat terwijl dit hoenderras de reputatie had dat het zich op schrale zandgrond zo goed wist te handhaven.

Aardewerk uit Bergen op Zoom

De omgeving van Bergen op Zoom droeg eraan bij dat inwoners er eeuwenlang een bestaan konden vinden in de pottenbakkerij. Een overvloed aan klei en daarnaast aan hout en vooral turf als brandstof voor de ovens maakten keramiek tot een van de belangrijkste producten van de stad.

Brabantse kranten

Op 2 juli 1771 verscheen het eerste nummer van de vroegste krant van Noord-Brabant, de ’s Hertogenbossche Dinsdagse en Vrijdagse Courant.

Brabants design

Industriële vormgeving heet tegenwoordig design. Eindhoven mag zich met de Dutch Design Week en de Design Academy de hoofdstad daarvan noemen.

Toeristische routes

Het groeiende autobezit in de jaren zestig opende de weg voor nieuwe vormen van recreatie. Zo maar een eindje rijden in het weekend bijvoorbeeld, verder weg dan waar de fiets je bracht.

De Brabantse dennenbossen

Met de Brabantse dennenbossen is het als met de populieren: deze lichte, open bossen met hun heerlijke frisse geur en hun verende naaldentapijt worden zozeer met Brabant geassocieerd dat het lijkt of ze er altijd zijn geweest. Niets is echter minder waar.

Een onderzoek naar arbeidsomstandigheden

Wie onder aan de maatschappelijke ladder stond, kwam in de negentiende eeuw steeds vaker in de knel. Het leven veranderde ingrijpend en in een almaar hoger tempo. Niet iedereen kon zich daarin staande houden. Ook al niet omdat de overheid slechts zorgde voor orde en rust en verder de zaak op zijn beloop liet.

Een dorpsstraat in de achttiende eeuw

In de zestiende eeuw waagden kunstenaars zich voor het eerst en dan nog aarzelend aan het stadsbeeld als zelfstandige voorstelling, in de zeventiende eeuw zwol die stroom aan en toen kwamen daarbij ook de dorpen in beeld.

Een fabrieksschoorsteen in Tilburg

Het blijft een wat merkwaardig gezicht: een reusachtige fabrieksschoorsteen, enerzijds grenzend aan moderne flats, anderzijds aan een negentiende-eeuws kazernegebouw, maar zonder fabriek in de buurt. Voor wie de geschiedenis van de plek kent, is het echter heel verklaarbaar.

De tulpen van Emmanuel Sweerts

De allereerste handelscatalogus van tulpenbollen werd in 1612 uitgegeven door een Brabander: Emmanuel Sweerts, in 1552 geboren te Zevenbergen.

Florarium Temporum

Nicolaas Clopper (1432-1478), augustijner monnik in het klooster Mariënhage in Eindhoven, was niet alleen een geletterd maar ook een buitengewoon belezen man. Hij begon in 1464 aan een omvangrijke wereldkroniek, getiteld Florarium Temporum. Deze voltooide hij op 27 mei 1472.

Het Cobbenhagengebouw in Tilburg

Het hart van de Tilburgse universiteit klopt al meer dan vijftig jaar in een gebouw van tijdloze schoonheid, het Cobbenhagengebouw. Dit gebouw is vernoemd naar de feitelijke grondlegger van de universiteit, professor Cobbenhagen (1893-1954).

Het Groot Duijfhuis

In het Dommeldal bij Kasteren boven Liempde ligt een historische hoeve die steevast hoog eindigt op lijstjes van de mooiste en belangrijkste boerderijen in Brabant. Sinds enkele eeuwen wordt hij aangeduid als Het Groot Duijfhuis.

Monument Moerdijkbrug

De verbinding van Brabant met Holland over het Hollands Diep kent een lange geschiedenis. Al in 1872 werd een spoorbrug aangelegd, in 1936 gevolgd door een verkeersbrug. In 1978 werd er bij de brug het monument Moerdijkbrug opgericht.

De nieuwe Maasmond

Bij Andel, in het Land van Altena, staat een manshoge gedenksteen die koningin Wilhelmina (1880-1962) in 1904 onthulde. Het is een monument voor een van de grootste waterstaatkundige werken in Nederland: de scheiding van Maas en Waal en het verleggen van de Maasmond.

De Groenedijk bij Steenbergen

De Sint-Elisabethsvloed van 1421 was het slotakkoord in een reeks catastrofale stormvloeden en overstromingen die het noordwestelijke deel van Brabant twee eeuwen had geteisterd. De ontginning van het veen had welvaart gebracht, maar ook een ecologische ramp veroorzaakt.

Binnendieze behouden

In ’s-Hertogenbosch was de toekomst van het cultureel erfgoed in de jaren zestig even omstreden als elders in Brabant. Er brak echter net op tijd het inzicht door dat behoud en restauratie de toekomst hadden, hierdoor is de historische Binnendieze behouden.

Koninklijke Verenigde Leder

De tijd ligt nog niet ver achter ons dat buiten gebruik geraakte fabrieksgebouwen of bedrijfspanden zonder pardon tegen de vlakte gingen.

De tramremise van Reusel

Stoomtrams en soms ook paardentrams ontsloten vanaf 1880 het Brabantse platteland. De nieuwe manier van vervoer stimuleerden de economische groei.

Rijdend erfgoed

Deze BBA-bus, die vanaf 1947 jarenlang door de straten van Breda reed, is nu onder dak bij de Stichting Veteraan Autobussen.

Periodieke onthouding

Een van de eersten die een stap zette op de lange weg naar bevrijding uit de dwingende seksuele moraal van de katholieke Kerk was de Brabantse arts Jan Smulders (1872-1939).

De Verkadefabriek

De Verkadefabriek in Den Bosch is een goed voorbeeld van hergebruik, de voormalige fabriek is vandaag de dag in gebruik als cultureel centrum.

Weverij De Ploeg

Misschien wel het mooiste bedrijfsgebouw van Brabant staat in Bergeijk. Het is de fabriekshal van Weverij De Ploeg, in 1958 ontworpen door niemand minder dan Gerrit Rietveld (1888-1964). Het gebouw is gelegen in een parkachtige omgeving naar een ontwerp van Mien Ruys (1904-1999), een van de meest toonaangevende tuinarchitecten van Nederland.

Eeuwenoude bomen in de Loonse en Drunense Duinen

Sinds enkele jaren weten we dat in de Loonse en Drunense Duinen enkele van de oudste bomen van Nederland te vinden zijn: zogeheten eikenstoven. Ze zijn het resultaat van onophoudelijk menselijk ingrijpen in de natuur en maken dus deel uit van ons cultureel erfgoed.

De Haven van Breda

Soms wordt afgedankt erfgoed na jaren toch weer in ere hersteld. Hoe diepgeworteld de roep om eigen erfgoed zit is te zien bij de haven van Breda.

De straatweg van 's-Hertogenbosch naar Luik

Wie vanaf Vught over de A2 in zuidelijke richting rijdt, ziet op zeker moment precies in de as van de weg de toren van de Boxtelse Sint-Petruskerk opdoemen. Dit uitzicht herinnert aan de achttiende-eeuwse voorganger van de snelweg, de straatweg van ’s-Hertogenbosch naar Luik.

Van Abbemuseum

In 1993 ontstond grote beroering in Eindhoven toen de plannen naar buiten kwamen voor de verbouwing van het Van Abbemuseum.

Bakkerij Vorsselaars

Buurtwinkels zijn in de jaren zestig kopje-onder gegaan. In vooroorlogse wijken zijn de voormalige winkelpanden hier en daar nog wel te herkennen. Een daarvan is de voormalige broodbakkerij Vorselaars.

Een wegwijzer in Geldrop

In Geldrop op de hoek van de Mierloseweg en de Nuenenseweg staat een van de oudste wegwijzers die in Noord-Brabant bewaard is gebleven.

Boerderij en herberg In den Ancker

In 1998 kregen de eigenaren van de monumentale boerderij In den Ancker bij Zundert de Brabantse Monumentenprijs uitgereikt. Het thema van dat jaar luidde "historisch waardevolle boerderijen gebouwd vóór 1940, waarin ook thans nog agrarische bedrijfsactiviteit is".

De Demer in Eindhoven

Noord-Brabant had voor zijn bevrijding in de herfst van 1944 een hoge prijs moeten betalen. Door de wekenlange gevechten was op veel plaatsen onnoemelijke schade aangericht. Het herstel van de materiële schade aan gebouwen vergde jaren en leidde op veel plaatsen tot een radicaal nieuw straatbeeld of stadsgezicht.

De Blauwe hand in Bergen op Zoom

Een van de straten in de binnenstad van Bergen op Zoom heeft de merkwaardige naam Blauwehandstraat. Die naam komt terug op een van de huizen in de straat. Hij is daar in de bovendorpel aangebracht en verbeeld in het bovenlicht.

Oude handelsroutes

In het begin van de vorige eeuw was Brabant nog bezaaid met onverharde wegen en zandpaden. Door welvaartsgroei en de geweldige toename van het verkeer zijn die de laatste vijftig, zestig jaar verdwenen onder een klinkerdek of een laag asfalt. Een oude zandweg is een zeldzaamheid geworden.

Eindhovense lakenloodjes

Hoeveel wollen en linnen stoffen er in de loop van de eeuwen ook vervaardigd zijn op de weefgetouwen in de Brabantse steden en dorpen, er is nagenoeg niets van over. Lakenloodjes zijn daarentegen wel vaak bewaard gebleven.

De Gruyter

In het winkelbedrijf is veel erfgoed te vinden. Bijvoorbeeld winkelpanden, reclameopschriften, maar ook namen als de Gruyter.

De Strabrechtse Heide

Dankzij ontginning zijn de uitgestrekte heidevelden op de Noord-Brabantse zandgronden de laatste tweehonderd jaar teruggedrongen tot enkele reservaten. Zo ook delen van de Strabrechtse Heide.

Een warenhuis in 's-Hertogenbosch

Bij de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw deed een nieuwe manier van winkelen zijn intrede, die toegepast werd in de warenhuisketen Vroom en Dreesmann.

Stadsschouwburg Tilburg

Vijftig jaar nadat er in Tilburg voor het eerst plannen waren gemaakt om een stadsschouwburg te stichten, werden deze ook daadwerkelijk uitgevoerd. In 1958 ging de eerste paal de grond in en drie jaar later werd het gebouw feestelijk geopend.

Stations van de wederopbouw

Vele stations in de grote steden hebben het oorlogsgeweld van de Tweede Wereldoorlog niet overleefd. Dit heeft echter wel de weg vrijgemaakt voor stations die meer aansloten bij de moderne tijd.

Een einde aan vervening?

De industrialisatie van Brabant is niet alleen in de steden, maar ook in de natuur terug te vinden.

Populieren in de Meijerij

Is er iets dat meer bepalend is voor het aanzien van de Meierij dan wat de dichteres Harriët Laurey (1924-2004) verwoordde als "…de gestrekte armen van populieren, duizelend van licht…"? Inderdaad is de omgeving van Schijndel, Sint-Oedenrode, Best, Oirschot, Boxtel en Liempde niet goed denkbaar zonder de lange rijen ijle populieren langs de wegen in het buitengebied. Maar dat is lang niet altijd zo geweest.

De Lakenmarkt in Den Bosch

Naast de handel was de nijverheid een pijler onder de stedelijke welvaart van de late middeleeuwen. Bergen op Zoom stond bekend om de producten van zijn pottenbakkers, in Den Bosch werkten honderden leerbewerkers en speldenmakers en tot in Spanje weerklonk de goede reputatie van de messenmakers uit die stad. Textiel was echter bijna overal in Brabant het belangrijkste product.

Het vaandel van de Bossche speldenmakers

Zo nu en dan worden er bij opgravingen in de Bossche binnenstad spelden gevonden in de bodem. Niet echt spectaculair natuurlijk, maar deze ogenschijnlijk onbeduidende dingen verwijzen naar een bedrijfstak die eeuwenlang een van de pijlers was onder de Bossche exportnijverheid.

Het Evoluon

Het idee was van Frits Philips (1905-2005): een permanente expositieruimte waarin de betekenis van wetenschap en techniek voor mens en wereld werd uiteengezet.

De Philips-radio

Deze Philips-radio, die in het begin van de jaren dertig in Eindhoven werd gemaakt, had als bijnaam ‘het kapelletje’.

Brabantse kermissen

Kermisvermaak dateert van ver voor de tijd dat het woord recreatie in zwang kwam. De kermis was voor veel gemeenschappen het hoogtepunt van het jaar en viel vaak samen met een jaarmarkt. Dan werd er gedanst en men ging zich te buiten aan eten en drinken.

De Kilsdonkse molen

Noord-Brabant heeft nog ongeveer 130 molens. Zowat 90 procent daarvan zijn windmolens, de overige, bijna allemaal in Oost-Brabant, worden door water aangedreven. Er is één molen, de Kilsdonkse molen aan de Aa bij Dinther, die beide krachtbronnen gebruikt.

Het slagenlandschap in de Langstraat

Het zogenoemde slagenlandschap in de Langstraat toont bij uitstek de lokale geschiedenis. De kenmerkende smalle en langgerekte percelen, gescheiden door sloten of hagen, vertellen hoe pioniers ruim achthonderd jaar geleden het land ontgonnen.

De Oude Warande in Tilburg

In 1712 kreeg de heer van Tilburg en Goirle, Willem van Hessen-Kassel (1682-1760), toestemming van de schepenen om op de gemene gronden (gemeenschappelijke grond) ten westen van de stad voor zichzelf een jachtpark of “lustwarande” van zowat zestig hectare aan te leggen.

Sigaren uit de Kempen

Industrieel erfgoed van Brabant is niet alleen te vinden in hergebruikte bedrijfspanden en fabrieksschoorstenen die overeind bleven staan, maar ook in slagzinnen en merknamen van Brabantse producten die de tijd getrotseerd hebben.

De eerste foto's

Door een verzilverde koperen plaat met jodiumdampen lichtgevoelig te maken, vond Louis Daguerre in 1839 de fotografie uit. De Bredasche Courant toonde hiervoor als een van de eerste kranten in Nederland grote belangstelling. Kort daarna werden in Breda de eerste "daguerreotypen" tentoongesteld.

Een zuivelfabriek in Hoogeloon

Ooit telde Noord-Brabant vele tientallen zuivelfabriekjes, maar na de Tweede Wereldoorlog zijn die door fusies overbodig geworden en daarom gesloopt. Aan de Vessemseweg in Hoogeloon staat een van de laatste gaaf bewaard gebleven exemplaren, de nu voormalige zuivelfabriek Sint-Pancratius uit 1916. Het gebouw werd ontworpen van de Eindhovense architect Louis Kooken (1867-1940).

Het TextielMuseum in Tilburg

Vanaf de jaren zestig gingen veel traditionele Brabantse industrie ten onder, doordat ze werden ingehaald door concurrenten uit landen met een betere concurrentiepositie. Het Brabantse industriële landschap was onherkenbaar veranderd. Wat voor generaties Brabanders dagelijks werk was geweest, werd iets dat voortaan alleen nog in het museum te vinden was.

Een achttiende-eeuwse tekening

Hoewel er nog veel erfgoed in het straatbeeld te vinden is, is er in de loop der jaren ook veel verloren gegaan. met name achttiende- en negentiende eeuwse gevels zijn bewaard gebleven. Oudere gebouwen zijn vooral bekend van tekeningen en prenten.

Het postkantoor van Roosendaal

Eeuwenlang kon een bericht niet sneller reizen dan de mens zelf. Wie iets te melden had zette dat op papier en liet dit vervolgens overbrengen door een koerier of een beurtschipper. Hier kwam verandering in in de negentiende eeuw toen het postverkeer sterk groeide en de elektrische telegraaf opkwam.

Villa Constance in Oss

Dat Brabantse ondernemers tegen het einde van de negentiende eeuw de wind in de zeilen kregen is ook nu nog te zien aan de woonhuizen die zij lieten bouwen. Een mooi voorbeeld daarvan is de monumentale Villa Constance aan de Molenstraat in Oss.

Strijp-S

Tientallen jaren was het een Eindhovense variant van de Verboden Stad: Strijp-S, een reusachtig bedrijfsterrein van Philips van zowat dertig hectaren, midden in Eindhoven, maar alleen toegankelijk voor personeel van Philips.

Katholieke vakbonden

Het lot van Brabantse arbeiders verbeterde tijdens de negentiende eeuw niet alleen door beter overheidsbeleid, maar ook doordat zij zelf in het geweer kwamen.

AaBe dekens

Ooit was het de grootste werkgever van Tilburg en bovendien de laatste van de Tilburgse wollenstoffenfabrieken die de poorten moest sluiten. Ook had de fabrieksleiding altijd laten blijken dat ze het goed voorhad met de meer dan duizend personeelsleden. Geen heeft daarom de vlag van de Wolstad zo hoog gehouden als AaBe wollenstoffen- en wollendekenfabrieken.

Textielfabriek Smits in Eindhoven

Een van de eerste stoommachines in Nederland was van de Eindhovense textielfabrikant Johannes Smits. De mechanisatie brak echter niet volop door, en tegenwoordig is er weinig meer van dit erfgoed over dan enkele afbeeldingen.

Het Eindhovensch kanaal

Het Brabantse wegennet bestond begin negentiende eeuw uit onverharde aarden banen, die soms nauwelijks begaanbaar waren. Ook de rivieren en beken waren lang niet altijd bruikbaar voor de scheepvaart.

Het stationsgebouw van Oudenbosch

Voor treinkaartjes kun je er niet meer terecht, het loket is in 2003 gesloten. Maar het stationsgebouw van Oudenbosch functioneert op een andere manier, namelijk als monument van de Brabantse spoorgeschiedenis.

Nachtkroeg en De Stijl

In het begin van de twintigste eeuw was Brabant niet alleen vooruitstrevend op het technologische vlak. Ook in de kunst bewandelden Brabanders nieuwe wegen.

Arbeidershuisjes in Loon op Zand

In de negentiende eeuw woonden veel arbeiders in Brabant in erbarmelijke omstandigheden. Twee huisjes aan de Hoge Steenweg in Loon op Zand herinneren nog aan die tijd.

De Wouwse plantage

In het begin van de zestiende eeuw vonden enkele van de aristocratische grootgrondbezitters in Brabant een nieuwe manier om hun bezittingen te gelde te maken. Zowel de heren van Bergen op Zoom als die van Breda begonnen toen – als eersten in Nederland − met bosbouw.

Het Halvezolenlijntje

Dat natuurschoon en industrieel erfgoed goed kunnen samengaan en zelfs een verrassend mooi beeld kunnen opleveren, is te zien in het moerasgebied De Moerputten ten westen van ’s-Hertogenbosch. Uit het water steekt een lange rij gemetselde pijlers omhoog waarop een zeshonderd meter lange spoorbrug rust.

De Efteling

De Efteling is uitgegroeid tot een attractiepark van wereldniveau en is daarnaast een markant voorbeeld van Brabants erfgoed, voortgekomen uit initiatieven van het rooms-katholieke verenigingsleven in Kaatsheuvel.

De Gouverneursweg

Het netwerk van rijkswegen in Brabant werd vanaf 1839 uitgebreid door het provinciebestuur. De eerste provinciale weg was een aftakking van de rijksweg ’s-Hertogenbosch-Nijmegen en leidde van Rosmalen naar Veghel.

De klok van de stadskraan in Breda

Net zoals de meeste handelssteden had Breda al in de middeleeuwen een stadskraan, een reusachtig gevaarte waarmee goederen uit de schepen konden worden gehesen. Zo’n kraan was van vitaal belang voor de handel en de scheepvaart in de stad.

Loon bij Waalre

Authentiek. Dat is het eerste woord dat in je opkomt als je ten zuiden van Waalre het gehucht Loon binnenkomt. Het idee dat deze toestand authentiek of ‘oorspronkelijk is’, is echter verraderlijk. Het suggereert dat het gehucht sinds zijn ontstaan niet meer veranderd is.

Waterputten bij Breda

De vondst van waterputten in de buurt van Breda is niet alleen feitelijk, maar ook symbolisch een belangrijk spoor van het leven in het vroegmiddeleeuwse Brabant.

De Poolse kapel in Breda

Veel ‘echte’ Brabanders zijn afstammelingen van wat ooit nieuwe Brabanders waren, bijvoorbeeld de Poolse militairen die Breda hadden bevrijd en zich na de oorlog in deze stad vestigden.

De Boxmeerse Vaart

De middeleeuwse traditie van religieuze processies door de straten van steden en dorpen in Brabant, die in de Generaliteitsperiode goeddeels verloren ging, kwam in de tijd van het rijke Roomse leven weer tot bloei.

De Vincentiusvereniging

De economische vooruitgang, onder meer een gevolg van industrialisatie, drong in de eerste helft van de twintigste eeuw de grote armoede onder het volk geleidelijk terug. Wie werk had kon nu over het algemeen zelf zijn gezin onderhouden en hoefde niet langer ook nog de hand op te houden bij de armenzorg, zoals in de negentiende eeuw vaak het geval was geweest.

Het kerkhof aan de Bredaseweg in Tilburg

Eeuw na eeuw hadden de Brabanders in steden en dorpen hun doden in de buurt gehad, in en rond de parochiekerk die het hart van de gemeenschap vormde. Onder invloed van het verlichte denken in de achttiende eeuw werden echter steeds vaker vraagtekens gezet bij het begraven in kerken en op soms overvolle kerkhoven.

De kerk van Odiliapeel

Al kort na de Tweede Wereldoorlog kwamen de eerste scheuren in het bouwsel van de katholieke Kerk. Gelovigen gingen vaker hun eigen weg en de greep van de kerk op het volk verzwakte. Enkele decennia later was er dan ook sprake van een ongekende secularisatie en werd het ooit zo hechte fundament onder de Kerk weggeslagen. Toch werden er na de oorlog nog tal van kerken gebouwd, waaronder de kerk van Odiliapeel.

Het Oeteldonks Vaandel

De Oeteldonksche Club, die jaarlijks het carnavalsfeest in ’s-Hertogenbosch (Oeteldonk) organiseert, heeft zoals veel carnavalsverenigingen de beschikking over een vaandel. Dat wordt meegedragen bij de intocht van de prins, bij de optocht en veel andere officiële gebeurtenissen. Het huidige vaandel staat bekend als 'Ut aller-allerneiste Vaondel'.

De Katholieke Illustratie

Een overweldigende meerderheid van de Brabanders was katholiek gedoopt en bijna alle aspecten van hun leven speelden zich af binnen de eigen kring, van onderwijs tot vakbond, van de politiek tot de sportvereniging en van de gezondheidszorg tot de krant. Dit betekende ook een eigen tijdschrift: de Katholieke Illustratie.

De Sint-Janskerk van Waalwijk

De neogotiek was in de eerste helft van de twintigste eeuw over zijn hoogtepunt heen, maar het katholieke triomfalisme dat eraan ten grondslag had gelegen was nog lang niet verflauwd. Juist in deze jaren werden majestueuze koepelkerken gebouwd die het kerkvolk feitelijk maar ook symbolisch samenbrachten en omsloten. De kerk van Sint-Jan de Doper in Waalwijk is daarvan een mooi voorbeeld.

"Dood kiendje"

Kindersterfte is in onze tijd een zeldzaamheid geworden, heel anders dan in de negentiende eeuw, toen gemiddeld maar liefst één op de vijf kinderen hun eerste verjaardag niet eens haalden en de overigen ook in de jaren nadien een wankel bestaan hadden.

De poffer

Tot in de jaren vijftig kon men op het Brabantse platteland nog wel vrouwen in traditionele klederdracht tegenkomen. Tegenwoordig zien we streekdrachten alleen nog in het museum en wanneer de Brabantse folklore van stal wordt gehaald. Vooral ‘de Brabantse poffer’ is bij die gelegenheden favoriet.

Teruggave van de Sint-Jan

In 1910 vierden de Bossche katholieken dat zij een eeuw tevoren weer in het bezit gekomen waren van de Sint-Jan dankzij keizer Napoleon (1769-1821). Het gerenommeerde Amsterdamse borduuratelier C.H. de Vries kreeg toen de opdracht om een vierstel te maken, een reeks liturgische gewaden, bestaande uit een kazuifel, een dalmatiek, een tuniek en een koorkap.

Reize door de Majorij

Er zijn niet veel boeken die twee eeuwen na hun verschijning nog met regelmaat aangehaald worden en zelfs onderwerp zijn van wetenschappelijke discussies. Dit is wel het geval voor de Reize door de Majorij van ’s-Hertogenbosch, uitgegeven in twee delen in 1799 en 1800. Dit werk is dan ook sinds zijn verschijning een bekend en berucht boek.

De rouwborden van de Grote Kerk te Breda

Een van de manieren waarop deftige families in het verleden hun vooraanstaande maatschappelijke positie benadrukten was doordat ze in de kerk − bij voorkeur in de buurt van het familiegraf − rouwborden lieten ophangen met daarop namen, overlijdensdata en familiewapens, zo ook in Breda.

Zilveren collectebekers

Toen de staat nog geen sociaal vangnet bood voor haar burgers was het vooral de kerk die deze rol op zich nam.

Omstreden hertogsbeelden op de Sint-Jan

Anders dan in bijvoorbeeld Breda hebben de Bosschenaren in hun geschiedbeeld altijd het accent gelegd op de middeleeuwse gloriedagen. Den Bosch genoot aanzien als een van de vier belangrijkste steden in het hertogdom Brabant. Dat blijkt duidelijk uit de beeldenreeks op het hoogkoor van de Sint-Jan.

Bisschop Bekkers en zijn hervormingsplannen

In 1957 werd Willem Marinus Bekkers (1908-1966) benoemd tot coadjutor ofwel hulpbisschop van de Bossche bisschop Mutsaers (1889-1964), met recht van opvolging. De bisschopsstaf die hij drie jaar later bij de opvolging in gebruik nam was een geschenk van de Noordbrabantse Christelijke Boerenbond, de NCB, waarvan hij jarenlang geestelijk adviseur was geweest.

Een gebedsnoot

Er zijn over de hele wereld slechts enkele tientallen gebedsnootjes bewaard, welke vroeger gebruikt werden bij persoonlijk gebed. Één van deze wondertjes van houtsnijkunst is te bewonderen in het Museum Krona in Uden.

De Mariakapel bij Moerdijk

Het streven naar behoud van Brabantse waarden inspireerde de beweging Brabantia Nostra in 1939 tot de bouw van een Mariakapel bij de nieuwe verkeersbrug aan de Moerdijk, als een bastion tegen de vreemde invloeden die naar men meende Brabant bedreigden.

Het oksaal van de Sint-Jan

Halverwege de negentiende eeuw begon Noord-Brabant langzaam enige aandacht te krijgen voor het eigen verleden en daarmee ook voor de zichtbare restanten ervan, het cultureel erfgoed. De restauratie van de Sint-Jan van 's-Hertogenbosch leidde uiteindelijk zelfs tot een rel, en droeg zo bij aan de oprichting van de Nederlandse monumentenzorg.

De kerk van Eethen

De Tweede Wereldoorlog heeft in Brabant veel schade achtergelaten. Brabanders zijn echter niet voor een gat te vangen.

Een kanselbijbel uit Oisterwijk

Een trots bezit van veel hervormde gemeenten is de kanselbijbel, die vaak al eeuwen achtereen ligt opengeslagen op de lezenaar die aan de preekstoel is bevestigd. De hervormde gemeente van Oisterwijk, waarvan de geschiedenis teruggaat tot 1633, bezit er twee.

Een avondmaalschotel uit Vught

Van de zeven sacramenten in de rooms-katholieke kerk bleven er in de hervormde kerk twee over: die van het doopsel en die van het avondmaal. De avondmaalsviering, een gedachtenisviering van Christus’ lijden, werd enkele keren per jaar gehouden. Zo ook in Vught, waarbij gebruik gemaakt werd van een speciale avondmaalschotel.

Islam in Brabant

Geloven was in Brabant lang voorbehouden aan Christenen en in mindere mate Joden. Halverwege de twintigste eeuw verschijnt in Brabant een nieuwe religie ten tonele: de Islam.

Een middeleeuwse bril

Deze benen bril is een schitterend indirect teken van geletterdheid. Hij werd bij archeologisch onderzoek in Bergen op Zoom opgediept uit een beerput op een terrein aan de Zuivelstraat.

Het keteltje van Maximiliaan

In de diplomatie van de zestiende eeuw speelde wederkerigheid een grote rol. Terwijl steden hun beste beentje voorzetten om hoge gasten ruimhartig en met alle eer te ontvangen, gaven aanzienlijke personen op hun beurt met kostbare geschenken blijk van hun rijkdom en macht. Dat deed ook Maximiliaan van Egmont (1509-1548), graaf van Buren en onder meer stadhouder van Grave en het Land van Cuijk, toen hij een ‘keteltje’ schonk aan de stad Grave.

Het schetsenboek van Hendrik Verhees

Van het werk dat de Boxtelse cartograaf, architect, waterstaatkundige, politicus en patriot Hendrik Verhees (1744-1813) heeft nagelaten, is zijn schetsenboek misschien wel het meest van blijvende waarde gebleken.

De klok van het raadhuis van Willemstad

Er zijn plekken waar de klanken van het verleden nog regelmatig te horen zijn, en wel bij de (kerk)torens van Brabant. Want een toren zonder klokken is eigenlijk nauwelijks voorstelbaar.

Een genaaste en een nieuw gebouwde kerk

Het idee dat Noord-Brabant en katholiek zowat synoniem zijn, klopt niet helemaal. Al vroeg stonden er in Noord-Brabant veel mensen open voor het protestantisme. Strenge vervolging door de overheid belemmerde dat de Reformatie er blijvend voet aan de grond kreeg.

Klooster Sint-Catharinadal

De kloostergemeenschap Sint-Catharinadal bestaat al sinds 1271 en is daarmee de langst ononderbroken bestaande vrouwelijke kloostergemeenschap van Nederland, die zowel oorlogen en kerkscheuringen het hoofd heeft weten te bieden.

Een altaarstuk in Cuijk

Een van de meest prominente figuren in de geschiedenis van de Brabantse neogotiek is de beeldhouwer Hendrik van der Geld (1838-1914). Het altaarstuk van Cuijk toont zijn vakmanschap in volle glorie.

De ramen van Boxmeer

Boxmeer bewaart een parel van katholieke barok, zeldzaam in het noorden van Brabant.

De kerk van Capelle

Kerken die bij de bouw voor de protestantse gemeente bestemd waren, zijn in het katholieke Noord-Brabant zeldzaam. Toch kun je in de Langstraat nog verschillende protestantse kerken vinden.

Het processiepark in Handel

‘Uit het Rijke Roomsche Leven’. Zo luidde de titel van een fotorubriek in het weekblad De Katholieke Illustratie waaruit de lezer als het ware de wierookgeur kon opsnuiven. Het processiepark van Handel bij Gemert getuigt van de breed gedragen katholieke devotie uit de periode die later ‘het rijke Roomse leven’ werd genoemd.

Grafmonumenten en epitafen in Breda

De zestiende eeuw was met de ontdekkingsreizen, de boekdrukkunst, en de scheuring in de christelijke kerk een van verandering. Nieuwe tijden dus, en dat was te merken in de kunst en de architectuur.

Het gasthuis van Geertruidenberg

'Het Weeshuys’. Zo heet het restaurant dat is gevestigd in een historisch pand aan de Markt in Geertruidenberg. Voordat het gebouw diende als restaurant, schoolgebouw, kazerne, legermagazijn, gevangenis, wapenkamer en opnieuw als school, heeft het monument van 1681 tot 1795 inderdaad onderdak geboden aan de wezen van Geertruidenberg.

Een motet voor Maria

Ego flos campi et lilium convallium, ‘Ik ben een bloem van het veld, een lelie der dalen.’ Het is een regel uit het Hooglied van Salomo, een van de boeken uit het Oude Testament. Het is ook de openingsregel van een van de meest befaamde composities uit de muziektraditie van de Nederlandse renaissance.

De Sint-Nicolaaskerk in Helvoirt

De Sint-Nicolaaskerk in Helvoirt is een hoogtepunt van de laatnegentiende-eeuwse bouwgolf in Brabant.

Een monniksbeker

Het geweld van de Beeldenstorm kwam uiteraard niet zomaar uit de lucht vallen. Het was een gevolg van maatschappelijke onvrede, maar zeker ook van antiklerikale gevoelens.

De Handschriften van Soeterbeeck

Van de kloostergemeenschappen die in de middeleeuwen gebloeid hebben in de steden en op het platteland van Noord-Brabant is slechts een enkele nog op de oorspronkelijke plaats gevestigd. Eeuwen van oorlog, van politieke en religieuze geschillen hebben ook in dat opzicht verwoestend gewerkt. Veel kloosters zijn zodoende al lang geleden aan hun eind gekomen.

Een dodenboek uit Oirschot

De gedachte van wederkerigheid komt mooi tot uiting in een zogeheten obituarium, een dodenboek.

Het tafelblad van Berne

De aankleding van een huis is van alle tijden. Zo kan huisraad ons een hoop vertellen over de Middeleeuwen en haar bewoners.

De Heilige Non van Oirschot

Zeventiende-eeuwse kleding is van zichzelf al zeldzaam. Helemaal bijzonder is het als die ook nog rechtstreeks in verband kan worden gebracht met degene die haar gedragen heeft. Zoals in het klooster Bleijendaal van de zogenaamde ongeschoeide karmelietessen in Oirschot.

De grafzerk van Willem van Galen

In 1539 overleed Willem van Galen, die pastoor van Dongen was geweest en daarnaast landdeken van Hilvarenbeek en deken van het kapittel in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Breda.

Het Mollerlyceum in Bergen op Zoom

Het Mollerlyceum in Bergen op Zoom kreeg haar huidige naam pas na de Tweede Wereldoorlog. De naam is een verwijzing naar Hendrik Moller (1869-1940), de pionier van het katholieke middelbaar onderwijs in Noord-Brabant.

Een memorieschildering in Hilvarenbeek

In 1965 werd in het torenportaal van de kerk van Sint-Petrus Banden aan het Vrijthof van Hilvarenbeek deze muurschildering teruggevonden onder enkele lagen kalk.

Een Estherrol uit Oisterwijk

In 1757 vestigde rabbijn Jekoesiël Sueskind Rofeh (ca. 1701-1780) zich vanuit Amsterdam in Oisterwijk als geestelijk leidsman van enkele Joodse gezinnen die daar omstreeks 1740 waren neergestreken.

Het reglement op de politieke reformatie

De politieke onderworpenheid die het Generaliteitsland Brabant gedurende anderhalve eeuw heeft moeten ondergaan, vond als het ware zijn hoogtepunt in een document dat in 1660 werd uitgegeven in Den Haag; het ‘Reglement op de politieke reformatie’.

Het oudst bekende doopboek

Een van de maatregelen die de concilievaders in Trente (1545-1563) troffen om orde te brengen in de zielzorg was de verplichting aan de pastoors om een deugdelijke administratie bij te houden, doopregisters waren hier een voorbeeld van.

Thomas Willeboirts Bosschaert

In 1613 werd in Bergen op Zoom een jongen geboren die een grote rol zou spelen in de schilderkunst van de zeventiende eeuw.

Het Sint-Paulusgasthuis

Midden in Sint-Oedenrode, op de samenkomst van Heuvel, Kofferen en Hertog Hendrikstraat, hebben meer dan vijf eeuwen lang vrouwen uit het dorp onderdak gekregen in het Sint-Paulusgasthuis.

Een Annunciatie in Breda

Elke avond, dag na dag, jaar na jaar, kwam de Bredase Mariabroederschap in de late middeleeuwen bijeen om gezamenlijk de lof te zingen van Maria, de Moeder Gods. De broeders hadden daarvoor de beschikking over een eigen kapel in het noordtransept van de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

Een reliek van de Heilige Brigida

In het klimaat van de Contrareformatie kon de heiligenverering gedijen. Aan relieken, overblijfselen van deze heiligen, werden bijzondere krachten toegekend.

Eerste martelaar van de Hervorming

Vrij kort nadat Maarten Luther (1483-1546) in 1517 zijn stellingen had verkondigd over de noodzaak van een kerkhervorming drongen zijn ideeën door in Brabant, zo ook onder enkele Brabantse geestelijken.

Jacob Obrecht

In Bergen op Zoom werd tijdens de vijftiende eeuw op hoog niveau gemusiceerd. Jacob Obrecht (1457/1458-1505) is een van de grootste namen die met de stad verbonden is.

Het kruisherenklooster van Sint-Agatha

Ook al doen de meeste gebouwen van het complex anders vermoeden, het kruisherenklooster van Sint-Agatha bij Cuijk is het oudste nog bestaande klooster van Nederland. Het dateert uit 1371, toen een al bestaande kapel aan de kruisheren werd overgedragen en zij hier een priorij stichtten.

Margriet van Auweninge

In de zuidmuur van het schip in de Bossche Sint-Jan is een gedenksteen aangebracht voor Margriet van Auweninge, de vrouw van Alart Duhamel (ca. 1450-ca. 1506), die aan het eind van de vijftiende eeuw als bouwmeester werkte aan deze kerk.

Een torenmonstrans uit Cuijk

Een mooi voorbeeld van gotisch kerkzilver uit Brabant is een torenmonstrans uit omstreeks 1525, die dankzij oorlog terecht is gekomen in Venray.

De verdwenen ramen van de Sint-Jan

Van de middeleeuwse beglazing van de Bossche Sint-Jan is alles verdwenen, er zijn geen ontwerpen, geen afbeeldingen, geen restanten meer van over. Met één uitzondering: het grote raam van het zuidelijke uiteinde van de zijbeuk.

De toren van Sambeek

Schade door constructiefouten, oorlog, blikseminslag, brand of achterstallig onderhoud, de toren van Sambeek heeft veel moeten doorstaan.

De Joodse begraafplaats van Eindhoven

Een van de grootste Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant is die van Eindhoven. Hij telt 330 grafzerken, waarvan de oudste dateren uit de eerste helft van de negentiende eeuw.

De toren van de Sint-Petrus'-Bandenkerk te Leende

Hoe sterk de betrokkenheid bij cultureel erfgoed kan zijn, bleek in 2010 bij de verschijning van het boek De geheimen van een middeleeuws gebouw. Max Farjon, een gepensioneerd vliegtuigbouwkundige, had daarin in tekst en tekeningen werkelijk alles vastgelegd wat over de constructie, de geschiedenis, en de restauratie van de vijftiende-eeuwse toren van Leende te achterhalen is.

Het begijnhof van Breda

Op Goede Vrijdag 13 april 1990 overleed in Breda zuster Cornelia Catharina Frijters, de laatste begijn in Nederland. Daarmee kwam ook een einde aan zevenhonderdvijftig jaar geschiedenis van de begijnen in Breda.

Een gedenkpenning voor Gisbertus Voetius

De leergierige en vrome Gisbertus Voetius (1589-1676) uit Heusden kreeg na de dood van zijn vader, militair in het Staatse leger, een beurs voor een studie theologie aan de Leidse universiteit. Hij werd predikant in Vlijmen en Heusden, maar vooral werd hij een belangrijk vertegenwoordiger van het rechtzinnige calvinisme in de Republiek.

De toren van Breda

De torens van de middeleeuwse kerken die het profiel van talrijke dorpen en steden in Brabant bepalen laten zien dat de vijftiende eeuw een tijd van voorspoed was. Hoe hadden de betrekkelijk kleine gemeenschappen van toen zich anders dergelijke kostbare bouwwerken kunnen veroorloven?

Het sacrament van Niervaart

Het zestiende-eeuwse altaarstuk (retabel) van Niervaart vertelt zowel het verhaal van het wonderbaarlijke Sacrament van Niervaart als van de ups en downs in de waardering voor zulk religieus erfgoed.

Geschonden Catharina

Halverwege de zestiende eeuw smeulde er een veenbrand van langzaam opgebouwde politieke spanningen, maatschappelijke onvrede en religieuze conflicten in de Nederlanden en ook in Brabant. De Gouden Eeuw van Brabant liep op zijn eind. De uitbarsting kwam in 1566 toen woedende menigten de kerken en kloosters bestormden en daar het interieur aan stukken sloegen.

Een romaans kerkenlandschap

In de Maaskant in het noordoosten van Brabant liggen enkele van de oudste middeleeuwse kerkjes van Brabant. Of beter gezegd restanten daarvan, want geen heeft de eeuwen ongeschonden doorstaan.

Het Sint-Willibrorduskerkje van Middelbeers

In de vijftiende eeuw en de eerste helft van de zestiende eeuw werden overal in de Kempen bakstenen dorpskerken gebouwd in een streekeigen, sobere variant van de gotische bouwstijl. Veel zijn in de loop der eeuwen verwoest of gesloopt. De meest gave is die van Middelbeers.

Het klooster van Hooidonk

Bij Nederwetten stond het eerste klooster van Brabant. In 1146 gaf de abt van het Limburgse augustijnenklooster Rolduc toestemming tot de stichting van de priorij Hooidonk bij Nederwetten boven Eindhoven.

Klooster Mariadal in Roosendaal

Midden in Roosendaal staat het reusachtige kloostercomplex van Mariadal. Een riant hoofdgebouw met forse dwarsvleugels, een kapel en een ruime ommuurde tuin met ook daarin weer een kapel en een Lourdesgrot. Het klooster werd in 1934 gebouwd naar ontwerp van Jos Cuypers (1861-1949) en Frans Sturm (1879-1955).

Marcus van Eindhoven

Omstreeks het jaar 1300 werd in de verre voorloper van de huidige, Neogotische, Eindhovense Catharinakerk een jongetje begraven. Toen hij eeuwen later gevonden werd, zou hij de naam Marcus van Eindhoven krijgen.

Martinus Ackersdijk

Onder het bewind van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden hebben de Brabantse katholieken veel te lijden gehad. Er werden zelfs speciale ambtenaren aangenomen om hen het geloven moeilijk te maken.

Empelse Zegeldoosjes

Bij het Bataafs-Romeinse tempelcomplex in Empel, waar de god Hercules Magusanus werd vereerd, is bij opgravingen in 1991 een handvol kleine bronzen doosjes gevonden, amper twee centimeter groot en voorzien van een scharnierend dekseltje met versiering.

Een hagelkruis in Aarle-Rixtel

De laatmiddeleeuwse volksvroomheid was vaak een vermenging van "geloof" en "bijgeloof". Het hagelkruis is daar een voorbeeld van. Het is een kruisbeeld op de samenkomst van wegen, te midden van de akkers, om het gewas te beschermen tegen de verwoestende uitwerking van een hagelbui.

De kromstaf van Berne

Bij het vierhonderdjarig bestaan van de norbertijner abdij van Berne bij Heeswijk, in 1534, verleende paus Clemens VII (1478-1534) aan de abten van Berne het recht om de tekenen van bisschoppelijke waardigheid te voeren. De toenmalige abt, Coenraad van Malsen, liet daarop een schitterende kromstaf vervaardigen door de Antwerpse meesterzilversmid Joris Weijers.

Het Lijdensaltaar

Sommige van de altaren in middeleeuwse kerken bevatten een retabel: een rijk bewerkte kast met schilder- of beeldhouwwerk die met beschilderde luiken kon worden gesloten. Een laatmiddeleeuws retabel uit de kerk van Sint-Anthonis, bij Boxmeer, bleef bij uitzondering bewaard, en is tegenwoordig te bewonderen in de Sint-Janskathedraal in ‘s-Hertogenbosch.

Merovingische grafgiften in Bergeijk

Het huidige Noord-Brabant was in de vierde en de vijfde eeuw door de ineenstorting van het Romeinse gezag goeddeels ontvolkt geraakt. Het min of meer lege land werd in de loop van de zesde eeuw vanuit zuiden opnieuw bevolkt. Deze nieuwkomers kennen we vooral van hun grafvelden.

De Meester van Koudewater

Een onbekende kunstenaar schiep dertien prachtige beelden.

De Kaboutersberg in Hoogeloon

Niet alleen leven, maar ook voortleven als een Romein. Dat moet de eigenaar van de herenboerderij op de Kerkakker bij Hoogeloon ergens in de tweede eeuw na Chr. voor ogen hebben gestaan.

Bacchus in Brabant

Ruim een halve eeuw na zijn ontdekking in een grafheuvel uit de Romeinse tijd in het Dommeldal nabij Esch heeft het inmiddels overbekende barnstenen Bacchusbeeldje, topstuk uit de collectie van het Noordbrabants Museum, nog niets van zijn aantrekkelijkheid en zijn charme verloren.

De godin Sandraudiga

Veel uit de Romeinse periode is ook nu nog in nevelen gehuld. Zo ook deze altaartsteen, gewijd aan ‘Sandraudiga’.

Een Romeinse cultusplaats

Lange tijd was het westen van de provincie een witte vlek op de archeologische kaart van Noord-Brabant. Vondsten werden er − afgezien van de zandgronden in het zuidwesten − amper gedaan en zo leek het of prehistorie, Romeinse tijd en vroege middeleeuwen grotendeels aan West-Brabant voorbij waren gegaan.

Het hoogaltaar van de Sint-Jan

In de zomer van 1632 bracht de schilder Pieter Saenredam (1597-1665) enkele weken door bij familie in ’s-Hertogenbosch. Hij benutte die tijd om schetsen en tekeningen te maken, met name van stadsgezichten en kerkinterieurs. Die laatste waren bovendien zijn specialiteit. Zijn tekening van het hoogkoor van de Sint-Jan zou hij in 1646, vele jaren later pas, uitwerken tot een schilderij.

Maria van 's-Hertogenbosch

Levend erfgoed: ook in onze tijd komen er nog dagelijks honderden mensen steun of troost zoeken bij het wonderbaarlijke Mariabeeld in de Bossche Sint-Jan, bekend als de Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch of de Zoete Moeder.

Offergaven op een cultusplaats bij Kessel

Enkele eeuwen voor het begin van de jaartelling moet de zuidelijke Maasoever bij Kessel regelmatig het toneel zijn geweest van rituele plechtigheden.

De gouden Peelhelm

Van alle vondsten die bij opgravingen of gewoon bij toeval uit de Brabantse bodem naar boven zijn gekomen, is er misschien wel geen die zo tot de verbeelding spreekt als de Romeinse gouden helm van Deurne.

De Vita van Odulfus

Terwijl de verering van Sint-Oda (680-ca. 726) gebaseerd was op een legende, is een andere vroegmiddeleeuwse heilige uit Brabant vermoedelijk wel een historische figuur.

Het Vorstengraf van Oss

Het is nog altijd een van de meest spraakmakende archeologische vondsten die ooit in Nederland zijn gedaan: het Vorstengraf van Oss

'Gelykstaat der Joden'

Ook in Brabant werden Joden lang niet altijd als volwaardige burgers gezien.

De Sint-Jan van 's-Hertogenbosch

Tijdens de bloeitijd van de bouwstijl van de late gotiek raakten architecten en kunstenaars in de ban van een bijna onstuitbare versierdrift. Die overvloed aan decoratie, met een grote rijkdom aan vormen en detaillering, is nergens in Brabant zo opvallend als aan de Bossche Sint-Jan.

De Tuin der Lusten

Het noorden van Brabant heeft twee kunstenaars gekend van onbetwiste wereldfaam. Vincent van Gogh (1853-1890) en Jeroen van Aken. De laatstgenoemde ondertekende zijn panelen met Jheronimus Bosch (ca. 1450-1516), een naam die verwees naar zijn geboortestad ’s-Hertogenbosch.

De Heilige Eik van Den Hout

Bomen die een rol spelen in de religieuze beleving komen over de hele wereld voor en in Brabant is dat niet anders.

Een praalgraf in Bokhoven

Bij Bokhoven ligt het barokke praalgraf van Engelbrecht II van Immerseel (1592-1652) en Helena de Montmorency (1610-1648). Op de graftombe van zwart, wit en rood marmer zijn Van Immerseel en zijn vrouw weergegeven.

Lodewijkskerkjes

Lodewijk Napoleon (1778-1846), in 1806 door zijn keizerlijke broer tot koning van Holland benoemd, probeerde echt iets te betekenen voor zijn onderdanen. Een voorbeeld hiervan was de teruggave van enkele kerken aan de Brabantse katholieken.

Een grafmonument in Breda

In 1860 kreeg de Roermondse architect Pierre Cuypers (1827-1921) de opdracht voor de restauratie van het laatgotische grafmonument voor Engelbrecht I (1370/1380-1442) en Jan IV van Nassau (1410-1475) en hun echtgenotes, respectievelijk Johanna van Polanen (1392-1445) en Maria van Loon (1426-1502). Dit stond sinds het begin van de zestiende eeuw opgesteld in de Grote Kerk van Breda.

Een graf op de hei

Aan de rand van het natuurgebied de Kampina bij Oisterwijk liggen enkele grote zwerfkeien waarin de jaren 1875 en 1953 gebeiteld staan. Het zijn de levensjaren van Pieter van Tienhoven, die bij testament had bepaald dat de urn met zijn as hier op de heide begraven moest worden.

Een loflied op Brabant

Eeuwenlang bezongen dichters heldendaden die in de strijd verricht waren, niet alleen die van de hertogen, maar ook die van het volk van Brabant.

Moer

Moerdijk is de bekendste van de plaatsnamen die verwijzen naar de verdwenen moeren.

Het archief van de Nassause Domeinraad

Door zijn huwelijk met Johanna van Polanen (1392-1445), erfdochter van Breda, kreeg Engelbrecht I, graaf van Nassau-Dillenburg (ca. 1370-1442), in 1404 stad en Land van Breda in de schoot geworpen. Breda werd zo de bakermat van de Nassaus in de Nederlanden.

Uit de donkere gewesten

De ontmaskering van het arcadische Brabant dateert niet van vandaag of gisteren. Al meer dan eeuw geleden werd korte metten gemaakt met de idylle van een harmonische plattelandssamenleving, onder andere door de Deurnese onderwijzer, schrijver en journalist Hendrik Ouwerling (1861-1932), een katholiek maar ook een vrijdenker, in een bundel artikelen onder de titel Uit de donkere gewesten.

De Buissche Heide

Aan de rand van Zundert ligt het landgoed de Buissche Heide, bijna tweehonderd hectaren bossen, hei, akkers en weilanden.

Een praalgraf in Leuven

In het hoogkoor van de Sint-Pieterskerk in Leuven staat het dertiende-eeuwse grafmonument van een man die lang niet bij alle Brabanders bekend is, terwijl dat eigenlijk toch wel zou moeten. Deze Hendrik I, hertog van Brabant (ca. 1165-1235), is er namelijk verantwoordelijk voor dat er Brabanders bestaan.

Het Bredase stadhuis en de Nassaus

Kenmerkend voor de Bredase kijk op het verleden is de dominante rol die erin was weggelegd voor de Nassaus als heren van Breda. Deze nadruk op de familie Nassau is ook te zien in het stadhuis van Breda.

Mattemburgh

Het landgoed Mattemburgh tussen Bergen op Zoom en Woensdrecht ademt in alles de negentiende eeuw, de tijd waarin het ontstond.

Een particuliere begraafplaats in Oirschot

Aanzienlijke families die voorheen al vaak een eigen grafkelder hadden in de plaatselijke kerk, legden in de negentiende eeuw – toen het begraven in kerken niet langer was toegestaan – soms op het familielandgoed een eigen begraafplaats aan.

Het Nieuwe en het Nieuwste Brabant

Jan de Quay (1901-1985), die in 1946 aantrad als de eerste naoorlogse commissaris van de koningin in Noord-Brabant, omschreef het begin van de jaren vijftig als "tijden van grote en grootse veranderingen, schokkend en beangstigend soms". Voor hem was het aanleiding om een moment stil te staan, achterom te kijken naar de weg die was afgelegd en dan weer vooruit te blikken.

Het raadhuis van Tilburg

In 1847 liet koning Willem II (1792-1849) in Tilburg een paleis bouwen in een stijl die kan worden omschreven als katholiek-neogotisch. Het paleis zou uiteindelijk het raadhuis van Tilburg worden.

Grote zonen van Brabant

Brabant heeft in de loop van de geschiedenis vele memorabele figuren voortgebracht, die zijn gebruikt om vorm te geven aan de Brabantse identiteit.

De Wieger in Deurne

Kunst en cultuur komen doorgaans vooral in een stedelijke omgeving tot bloei. Het platteland heeft op dit punt minder te bieden en dat was zeker het geval in het vooroorlogse Brabant. In dat schemerduister flakkerden hier en daar toch wat lichtjes op. Deurne in de Peel was zo’n plek.

Het Liber aureus

Het Liber aureus Epternacensis, ofwel het gouden boek van Echternach, werd in 1191 geschreven in de benedictijnenabdij van Echternach in Luxemburg. Het boek diende – met succes − als bewijsvoering in een conflict van de abdij met de bisschop van Trier over haar rechten en bezittingen.

Aan tafel

Oude beerputten zijn ware schatkamers, niet omdat de scherven en het andere afval een geldelijke waarde hebben, maar omdat we daarin de contouren kunnen ontwaren van de keukens, van de gedekte tafels en de opgediende gerechten van weleer.

Steden en districten verbeeld

Vijftien grote allegorische wapenschilderijen van Brabantse steden en districten sieren de hal, het trappenhuis en de Statenzaal van het Noordbrabants Museum. Toch zijn het eigenlijk niet in de eerste plaats museumstukken. Eerder behoren ze bij de inventaris, want ze werden speciaal geschilderd voor deze plek, het voormalige Gouvernementspaleis.

Een gedenkpenning uit Heusden, 1787

Vijftig exemplaren werden er geslagen van deze zilveren penning, die diende om het "ontzet der verdrukte burgerij" van Heusden in 1787 te gedenken. Politieke propaganda van het zuiverste water, want zowel de mate van ‘verdrukking’ als het ‘ontzet’ daarvan was natuurlijk een kwestie van interpretatie.

Kaart van Brabant

Het grondgebied van het hertogdom Brabant is vanaf de middeleeuwen veelvuldig in kaart gebracht. Vanaf de zestiende eeuw werden deze kaarten in gedrukte vorm gepubliceerd, in de periode daarvoor gaat het om manuscriptkaarten.

Een wapenkaart

Alle elementen van het hertogdom Brabant in één overzicht samenbrengen en zo zijn eerbiedwaardige traditie en zijn macht benadrukken, dat is wat de graveur Sibertus Waterloos beoogde met deze bijzondere wapenkaart. De wapenkaart werd in 1622 uitgegeven in Brussel en is nu een van de pronkstukken van de Brabant-Collectie van de universiteit van Tilburg.

Een villa als uiting van protest

Aan de Mr. van Coothstraat in Waalwijk staat deze villa uit 1932 die ondanks zijn tachtig jaar nog altijd een verrassend moderne indruk maakt. Dat een gebouw zijn stilistische veroudering zo lang op afstand kan houden, verraadt natuurlijk kwaliteit van ontwerp. Het streven naar moderniteit en artistieke kwaliteit stond dan ook voorop bij de bouw van dit huis.

Een Oranjebord in Geertruidenberg

In 1582, twee jaar voor zijn gewelddadige dood, betoonde men eer aan Willem van Oranje (1533-1584) als heer van Geertruidenberg.

Een woonhuisgevel in Heusden

Lang niet alle panden uit de achttiende eeuw hebben hun oorspronkelijke aanzien behouden. Veel ervan zijn later aangepast aan de veranderde smaak.

Stadskannen van Breda

Een ontvangst van een hoge gast, zonder dat daarbij door het stadsbestuur als blijk van eerbetoon wijn werd geschonken, was in de middeleeuwen ondenkbaar.

Reij’s hof

In 1763 liet Charles Reij de Carle (1731-1802), een gepensioneerd kapitein uit het Staatse leger, ten westen van Tilburg een groot buitenhuis bouwen.

Een negentiende-eeuws theehuis

De tuin van het huis De Loet aan de Peperstraat in ’s-Hertogenbosch is erg bijzonder.

Een voorzittersstoel uit 's-Hertogenbosch

De revolutionaire omwenteling van de Bataafse Republiek bood kansen aan Brabant voor een nieuw begin als zelfstandig en gelijkberechtigd gewest, maar de daarvoor gewenste eensgezindheid was op bepaalde momenten ver te zoeken.

De Sint-Elisabethsvloed

Tijdens de Sint-Elisabethsvloed van november 1421, braken de dijken door van de Grote of Zuid-Hollandse Waard en verdronk een groot aantal dorpen. Deze ramp was het sluitstuk van een eeuwenlang proces.

Streven naar gelijkberechting

Na de inname van ’s-Hertogenbosch ondernamen de Brabantse bestuurders een poging om met hun gewest toegang te krijgen tot de Staten-Generaal en daarmee tot het bestuur van de Republiek.

De drakenfontein in ‘s-Hertogenbosch

Als bekroning en zinnebeeld van het nieuwe stedenbouwkundige elan in ‘s-Hertogenbosch werd in 1903 op de kruising van de Stationsweg en de Koninginnenlaan de drakenfontein geplaatst.

De markt van Geertruidenberg

Het beeld − en niet te vergeten het zelfbeeld − van Brabant als plattelandsprovincie is oud. Lang is vastgehouden aan het idee dat het landelijke Brabant ‘het echte’ Brabant is. Dat Brabanders diep in hun wezen dorpsmensen zijn. Merkwaardig eigenlijk, want Brabant staat wel degelijk in een traditie van stedelijkheid.

Het Markiezenhof

Een van de fraaiste middeleeuwse stadspaleizen van Europa staat in Noord-Brabant. Het is het Markiezenhof in Bergen op Zoom. De heren van Bergen op Zoom, van het geslacht Van Glymes, gaven eind vijftiende eeuw opdracht voor de bouw, ter vervanging van hun veertiende-eeuwse woning.

De Utrecht

De uitvinding van kunstmest zorgde voor een grote verandering op het Brabantse platteland. Het landschap op de zandgronden ging in het begin van de twintigste eeuw rigoureus op de schop. Dat er winst werd geboekt, bewijst landgoed De Utrecht in de Kempen.

Kasteel Heeze

Voor het toen indrukwekkende bedrag van 201.000 gulden kocht baron Albert Snouckaert van Schauburg (1637 – 1678) in 1659 de heerlijkheid Heeze, Leende en Zesgehuchten, een van de grootste in het noorden van Brabant. Door deze aankoop werd hij ook eigenaar van het middeleeuwse kasteel Eymerick, vanouds het bestuurlijk middelpunt van de heerlijkheid.

De Dalenskamer

De Strijdhoef bij Udenhout bevat een zeldzaam voorbeeld van achttiende-eeuwse interieurkunst.

Een manuscriptkaart met het gebied tussen Erp, Aarle-Rixtel en Lieshout

Manuscriptkaarten werden − zoals de naam zegt − met de hand getekend en eventueel ingekleurd. Het zijn zeldzame kaarten, want meestal is er maar één exemplaar van gemaakt.

Landgoed Baest

Baest bij Oirschot heeft alles wat men zich bij een landgoed van allure voorstelt: een imposant wit landhuis gelegen in een verzorgde parkachtige omgeving met monumentale bomen, tuinen naar achttiende-eeuws model en een romantisch ogend groepje bijgebouwen.

Het reisverslag van Pieter Verbruggen uit 1767

De Raad van State, nu het hoogste adviesorgaan van de regering, had in de zeventiende en achttiende eeuw een andere functie. Het voerde toen de besluiten uit van de Staten-Generaal, die in de Republiek de feitelijke zeggenschap hadden.

Jagen in het Liesbos

Een onmisbaar onderdeel van de adellijke levensstijl was de jacht. Aangezien de valkenjacht het hoogst in aanzien stond, is het geen wonder dat Engelbrecht II van Nassau (1451-1504), heer van Breda, zich liet portretteren met een valk op de linkerhand. Een van de bossen die de Nassaus voor de jacht ter beschikking hadden, was het Liesbos ten westen van Breda.

Een wijnglas uit Heusden

In de tweede helft van de achttiende eeuw kochten de heemraden, ofwel de leden van het waterschap De Hoge Maasdijk te Heusden, een reeks wijnglazen die zij vervolgens lieten graveren.

De Herakles van Sint-Oedenrode

Pers en publiek zijn er dol op: spectaculaire archeologische vondsten. In 2006 was even alle aandacht gericht op Sint-Oedenrode, waar bij opgravingen op het terrein rond de Sint-Martinuskerk een bijzonder sieraad uit de grond werd opgediept.

De Staatse Raad van Brabant

Beetje bij beetje knabbelden de opstandige Nederlandse gewesten in de Tachtigjarige Oorlog delen van het Brabants grondgebied af en vestigden er hun gezag. Naarmate dat veroverde gebied in omvang toenam, werd het wenselijk geacht om ook de instituties aan de nieuwe machtsverhoudingen aan te passen.

De Paasmarkt en de Koudemarkt in Bergen Op Zoom

Bergen op Zoom groeide in de middeleeuwen uit tot een van de belangrijkste handelssteden van Brabant.

Het bos van de hertog

In de oudste stukken werd ze aangeduid als "De nieuwe stad bij het bos" of zelfs simpelweg "Bos". Maar vanaf 1213 duikt steeds vaker de naam Buscum ducis op, het bos van de hertog, ofwel ’s-Hertogenbosch.

Het stadhuis van Klundert

In veel Brabantse plaatsen zijn de raadhuizen jonger dan de dorpsgemeenschap of het dorpsbestuur zelf.

De motte van Altena

Net als Sint-Oedenrode herinnert ook Almkerk in het Land van Altena ons eraan dat machtsverhoudingen in de loop van de geschiedenis verschuiven en dat heersers komen en gaan.

Douanepalen

De palen die in 1662 werden geplaatst langs de wegen vanuit de Meierij en de Baronie naar het buitenland, zijn een mooi voorbeeld van republikeins overheidsgezag.

De drukpers van de firma Palier

Ideeën zijn soms vluchtig en veranderlijk, maar tegelijk kunnen ideeën hele werelden wegvagen, zoals aan het eind van de achttiende eeuw in Europa en ook in de Republiek gebeurde. Deze drukpers brengt die tijd in herinnering.

Een kussenovertrek

In de collectie van Huizinghe De Loet in ’s-Hertogenbosch wordt een zeldzaam vroeg zestiende-eeuws overtrek van een rugkussen bewaard, met daarop het wapen van Cornelis van Bergen (1458-1509), dan wel zijn zoon Maximiliaan (1490-1522). Op het kussen is de keten van het Gulden Vlies afgebeeld; een gouden (gulden) ramsvacht (vlies) aan een halsketting van vuurslagen.

De Roman-Visscherkaart

Van Brabant zijn in de loop van de tijd honderden kaarten getekend en gedrukt, maar geen ervan is zo indrukwekkend als de zogeheten Roman-Visscherkaart uit de zeventiende eeuw.

Een geborduurde kwartierstaat van het echtpaar Sweert de Landas – van Oijen

Het beeld is dankzij romans en historische films overbekend en bijna een cliché: dames uit hogere kringen die door sociale conventies en een grote huishoudelijke staf weinig om handen hebben. Daardoor zijn ze als het ware gedwongen tot nietsdoen en rest hun niet veel meer dan hun tijd te vullen met visites en een borduurwerkje.

Het huis De Munt in 's-Hertogenbosch

De gotische bouwstijl drong in de middeleeuwen geleidelijk door van de architectuur en kerkelijke bouwkunst naar woonhuizen en andere wereldse gebouwen. Het huis De Munt is hier een voorbeeld van.

Een patriottenvaandel

Aan het einde van de achttiende eeuw gistte het in de Republiek. Politieke en maatschappelijke onrust mondden uit in een revolutie.

Trotse stadsbestuurders uit Breda

Besturen was een elitaire aangelegenheid. De macht lag in handen van een kleine bovenlaag. Dat werd door de leden van de elite als iets vanzelfsprekends ervaren. Waren zij niet de vroeden, de meest verstandige inwoners van de stad, die zich inzetten voor het algemeen welzijn?

Een wapenbord van het Gulden Vlies

De ridderorde van het Gulden Vlies, ingesteld door Filips de Goede (1396-1467) in 1430 bij gelegenheid van zijn huwelijk met Isabella van Portugal (1397-1472), staat symbool voor het fiere zelfbewustzijn en de ambitie van de Bourgondiërs.

De Moriaan

Op de Markt in ’s-Hertogenbosch staat De Moriaan, het oudste bakstenen huis van Nederland. De geschiedenis van dit grote huis gaat terug tot de stichting van de stad aan het eind van de twaalfde eeuw.

De stadhuisgevel van 's Hertogenbosch

Op 10 mei 1670 werd de eerste steen gelegd voor een ingrijpende verbouwing die het Bossche stadhuis een compleet nieuwe aanblik zou geven.

Een Bourgondische vuurslag

Een veelgebruikt beeldend element in de politieke propaganda van de Bourgondiërs was een nietig voorwerp, namelijk een vuurslag, waarmee vonken kunnen worden geslagen van een vuursteen.

Het stadhuis van Bergen op Zoom

Het stadhuis van Bergen op Zoom, waarvan de oudste kern dateert uit het begin van de vijftiende eeuw, is gevormd door de samenvoeging van het middeleeuwse schepenhuis met buurpanden in de gevelrij aan de Markt.

Het charter van Kortenberg

Uit het Charter van Kortenberg blijkt nadrukkelijk dat de macht van de Brabantse steden zich niet alleen uitstrekte over het platteland, maar dat zelfs de hertog er rekening mee diende te houden. In 1312 moest hertog Jan II (1275-1312) dit charter aan de steden toestaan.

Sporen in het stratenplan

Dat middeleeuwse vestingwerken soms ook eeuwen na de sloop nog zichtbaar blijven, bewijst het voorbeeld van Breda.

De gevangentoren van Megen

Het stadje Megen werd gebouwd nabij het kasteel dat toebehoorde aan de graven van Megen en dat was gelegen op de oever van de Maas.

De stoere stadspoort van Bergen op Zoom

Met zijn stoere ronde torens en schietgaten voldoet de Lievevrouwepoort in Bergen op Zoom zonder twijfel aan het traditionele beeld van een middeleeuwse stadspoort.

Kasteel Heeswijk

Kastelen vertellen het verhaal van oorlog en strijd in de middeleeuwen. Maar dat niet alleen. In een kasteel zetelde vaak ook de heer als bezitter van de heerlijkheid. De heer beheerste de omgeving, oefende er zijn rechten uit en − niet in de laatste plaats – harkte er zijn inkomsten bijeen uit pacht en cijns, uit visrecht, molenrecht en opgelegde boetes. Een van de kastelen die eeuwenlang die rol vervulde, is Heeswijk.

De uithof Giersbergen

Onder Drunen ligt het gehucht Giersbergen. Enkele boerderijen verwijzen nog steeds naar zijn middeleeuwse ontstaansgeschiedenis.

Op de grens: de ruïnes van Kasteel Strijen

De ruïne van het kasteel Strijen in Oosterhout is een van de weinige overgebleven kasteelruïnes in Nederland. Het opmerkelijke is dat het kasteel al een hele tijd in deze vervallen staat verkeert. Het werd namelijk al in de vijftiende eeuw verwoest tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten en nadien niet meer herbouwd.

De stadscomme van Helmond

De documenten waarop de rechten en privileges van de Brabantse middeleeuwse steden waren vastgelegd golden als een kostbaar bezit.

De cijnsboeken van Helmond

De hertog van Brabant of de edelen aan wie hij grond in leen had gegeven leefden van de opbrengsten van die grond. In ruil voor het gebruik hiervan inden zij elk jaar een vergoeding, een zogeheten cijns.

De schepenbank van 's-Hertogenbosch

De stadsmuren en wallen rond de Brabantse steden dienden allereerst om gevaar af te wenden en aan de inwoners bescherming te bieden. Maar behalve dat praktische nut hadden ze ook een symbolische betekenis: ze omsloten en markeerden een stedelijke gemeenschap. Dat werd destijds door iedereen, stedelingen en buitenstaanders, als een realiteit ervaren.

De kam van Oda

De ivoren kam zou volgens de overlevering hebben toebehoord aan Sint-Oda (ca. 680-726), een heilige die vereerd werd in het graafschap Rode.

Een grafheuvel bij Toterfout-Halve Mijl

Vele honderden lagen er ooit in Brabant en ze vormden de oudste menselijke sporen die in het landschap zichtbaar waren. Sinds ze werden opgeworpen, drie- tot vierduizend jaar geleden, domineerden de grote grafheuvels uit de bronstijd eeuw na eeuw de heidevlakten op de hoge zandgronden in de provincie.

Breda Nassaustad (1500-1795)

Vanaf de middeleeuwen bevond Breda zich in een bijzondere positie in het hertogdom Brabant. Het was namelijk een vrije heerlijkheid die niet onder direct gezag van de hertog van Brabant viel, maar bestuurd werd door de heren van Breda.

Bronzen bijlen uit de Kleine Beerze

In het dal van de Kleine Beerze bij Hoogeloon ligt een poel waar tussen de lisdodden en het riet een manshoog metalen kunstwerk omhoog steekt van de Bladelse kunstenaar Huub de Kort. ‘De bemiddelaars’ heet het en het markeert de plek waar in 2008 een buitengewoon spectaculaire vondst werd gedaan, die de bronstijd in Brabant plots heel tastbaar maakte.

Pieter van Moergastel

Pieter van Moergastel werd geboren op 8 september 1942 in Breda als oudste zoon in het boerengezin van Johannes van Moergastel en Johanna Louisa Schellens. Hij trouwde in 1967 met de altsoliste Lia Ligthart. Het echtpaar kreeg twee dochters en een zoon. Pieter van Moergastel is te 's-Hertogenbosch overleden op 9 mei 1996.

Merck toch hoe Sterck

Kamp Vught

Op de Vughterhei, vlak bij de IJzeren Man, ligt een plek die voor altijd herinnert aan de gruwelijkheden die zich hier in de oorlogsjaren hebben voorgedaan. Het is het Kamp Vught, officieel het Konzentrationslager Herzogenbusch geheten, dat door de SS was ingericht naar het model van de nazi-kampen in Duitsland.