EB-logo-Verhalen-wit

Kluizen van Brabant – Een blik op Den Bosch

In deze aflevering van Kluizen van Brabant onderzoekt historicus Patrick Timmermans de oorsprong van de bijnaam ‘Papenbril’ voor de Citadel van Den Bosch. Aan de hand van historische bronnen vertelt hij hoe fort Willem-Maria na de verovering van Den Bosch werd gebouwd en waarom de kanonnen zowel naar buiten als op de stad waren gericht. In de archieven van het BHIC gaat hij vervolgens op zoek naar de oudste vermelding van deze bijzondere bijnaam.

Zijn zoektocht begint bij de bouw van de citadel, die kort na het beleg van Den Bosch in 1629 gebouwd werd. Heeft de bijnaam ‘papenbril’ daar haar oorsprong? Waarom stonden de kanonnen van de citadel op de stad gericht? Of is de bijnaam pas later komen opduiken, toen het fungeerde als kazerne, opslag of onderkomen […]

Blauw, blaauw, blèùw

Kaart van Noord-Brabant met de dialectvormen van het woord ‘blauw’. In West-Brabant, rond Roosendaal, Breda en boven Tilburg, overheerst de vorm blaauw (blauw gemarkeerd). In Midden- en Oost-Brabant, waaronder Tilburg, Den Bosch, Uden en delen van Helmond, komt vooral blaow (rood) voor. De standaardvorm blauw (oranje) verschijnt verspreid in overgangsgebieden, onder meer rond Tilburg, Den Bosch, Cuijk en de zuidoostelijke grensstreek. De vorm blèùw (groenblauw), uitgesproken met een tweeklank zoals in freule, komt vooral voor in de regio Eindhoven. De legenda toont deze vier varianten en de kaart vermeldt daarnaast de herkomst van het woord uit oudere Germaanse taalvormen.

De Brabantse lucht kan mooi blauw zijn, maar wel in zes soorten: ‘blauw’, ‘blaow’, ‘blaauw’, ‘blèùw’, ‘blöw’ en ‘blèèuw’. Wat ze waar zeiden in 1937, zie je op de kaart met gegevens van van prof. dr. Weijnen. Voor zijn onderzoek sprak hij met mensen uit maar liefst 238 Brabantse plaatsen. In het Nederlands rijmt ‘blauw’ […]

Staot, stö, stji

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van ‘hij/zij staat’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West-Brabant, waaronder in Roosendaal en Breda, overheersen de vormen staot en stao. Rond Tilburg komen vooral stò en stòi voor. Ten oosten daarvan, tussen Den Bosch, Uden, Eindhoven en Helmond, is de vorm sti gebruikelijk. Stji komt verder voor in het zuidelijke gedeelte van Oost-Brabant, terwijl er in het gebied ten noorden en ten oosten van Uden andere vormen voorkomen: namelijk stut, stu, stè, stöt en stö. Ten zuiden van Eindhoven worden enkele van deze vormen ook nog gebruikt, zoals stè. De kaart laat een duidelijke geografische overgang zien van vormen met ao in het westen naar vormen met u-, ö- en i-achtige klanken in het oosten van de provincie. De zwarte lijn in het midden van de kaart, die van Den Bosch ten oosten van Tilburg naar het zuiden loopt, markeert de grens tussen het westen, waar geen umlaut wordt gebruikt, en het oosten, waar dat wel het geval is.

Alle zeventien de woorden op de kaart komen van twee middeleeuwse varianten: ‘staet’ en ‘steet’. ‘Staet’ was typisch westelijk. In het Nederlands veranderde het langzaam in ‘staat’ en in West-Brabant in ‘staot’. Aan de noordelijke rand van West-Brabant werd het zelfs ‘stao’ en tussen Den Bosch en Tilburg kwamen de varianten ‘stò’ en‘stòi’ op. In […]

Wereld, wèreld, wirreld, werreld

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord ‘wereld’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West- en Midden-Brabant, waaronder Roosendaal, Breda en Tilburg, overheerst de vorm wèreld. Verspreid over deze regio wordt ook de vorm wereld gebruikt, waarvan de grootste concentratie in het gebied tussen Tilburg en Den Bosch ligt. De vorm wirreld is gebruikelijk in het oostelijke gedeelte van de provincie, tussen Den Bosch, Uden, Helmond en Eindhoven, Ten zuiden van Eindhoven, evenals ten noorden en ten oosten van Uden, is de vorm werreld dan weer gebruikelijk. Op enkele plaatsen komen afwijkende vormen voor die afwijken van het dominante patroon in de omgeving. De kaart laat een duidelijke overgang zien van wèreld in het westen naar wirreld en werreld in het oosten en zuidoosten van de provincie.

‘Wereld’ komt van het Germaanse *weraldi, wat uit twee delen bestond: *wer and *aldi. *Wer betekende ‘man, mens’. Het zat ook in *werawulf, oftewel “menswolf”. Daar komt ‘weerwolf’ vandaan. Het tweede deel van *weraldi was afgeleid van *ald, de voorouder van ‘oud’, het Engelse ‘old’ en het Duitse ‘alt’. *Aldi betekende “leeftijd”. *Weraldi was dus […]

Droôg, dreûg, druig

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord ‘droog’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West-Brabant, rond Bergen op Zoom, Roosendaal en Breda, overheersen de vormen droôg, droôëg en droeëg. In Midden-Brabant, rond Tilburg en Den Bosch, komen vooral dreûg en dreûeg voor. In de randgebieden van het oostelijke gedeelte, rond Oss, Uden, links van Den Bosch en onder Eindhoven, overheerst drueg. In Zuidoost-Brabant, rond Eindhoven en Helmond, worden voornamelijk drèùg, druig en druieg gebruikt. Op de kaart zijn twee gebieden langs de scheiding van Oost- en West-Brabant met de aanduiding ‘umlaut’ gemarkeerd. De kaart toont een geleidelijke overgang van vormen met oo in het westen naar vormen met eu in Midden-Brabant en ui-achtige klanken in Oost- en Zuidoost-Brabant.

Provinciegrenzen zijn geen dialectgrenzen. De kleuren op de kaart lopen door tot in Zeeland, Vlaanderen, Gelderland en Limburg. De groene varianten, ‘drèùg’, ‘druig’ en ‘druieg’, zijn een uitzondering. Die zijn typisch voor de Brabantse Peel. In Limburg, voorbij Asten en Deurne, is het weer ‘drueg’. De tweeklanken met het doffe e’tje worden steeds zeldzamer. In […]

Een polonaise, een Bloemetjesgordijn en een Paard in de gang

Muzikanten lopen een in polonaise: vier blazers, een accordeonist en een drummer.

In 2024 werd duidelijk dat een gedeelte van de uitbundige vierders het niet eens was met een verandering van de muziek binnen het feest. Tegenwoordig klinkt er namelijk in plaats van de welbekende dweilorkesten, house en techno door de straten en de cafés gedurende het Carnaval. Terwijl jongeren deze verandering aanmoedigen, staat de oude garde er negatief […]

373. jöttere 

Afbeelding dialectspel Bij wijze van: "Jöttere".

Deelnemers hoorden dit verhaal op de lokale radio, en de vraag was wat het woord aan het einde van het verhaal betekende. Meer informatie vind je op de website van ’n Lutske Brabants. Het verhaal Zo mar unnen dag    De wekker rammelt, ’t is tied  wasse, ânklèèje, honderiem kwiet  de kieder rope, ‘n bôtterham  d’n auto ien, die wèr nie start  we motte fietse, zien de baande hard?  Enne veur […]

372. bittere peeje

Afbeelding dialectspel Bij wijze van: "Bittere peeje".

Deelnemers hoorden dit verhaal op de lokale radio, en de vraag was wat het woord aan het einde van het verhaal betekende. Meer informatie vind je op de website van ’n Lutske Brabants. Het verhaal Oons moeder kwaam van Ostrecht en daorom vertel ik vandaog dees veraoltje, beste meense. Goejendag nog trouwes. Ostrecht is de diejelektnaom van Ossendrecht, jin van de prachtege dörpe op en aon de Braobaanse Wal.  Wa jongere meense deenke bij ’t noeme van de naom Ostrecht aon de kezerne waor ze as dienstplichteg soldaot geleege n’emme of waor ze op er’aolieng gewiest zèèn.  Mar de oudste meense denke aon ’n laandbouwgewas waor Ostrecht jeel bekend om geworre n’is: siechooreij.  D’r is ’n tèèd gewiest da koffie jeel moeielek te krèège was […]

371. ‘t zal t’m nog dun deur z’n broekske gaan 

Afbeelding dialectspel Bij wijze van: "‘t Zal t’m nog dun deur z’n broekske gaan".

Deelnemers hoorden dit verhaal op de lokale radio, en de vraag was wat het woord aan het einde van het verhaal betekende. Meer informatie vind je op de website van ’n Lutske Brabants. Het verhaal ‘t Zal t’m nog dun deur z’n broekske gaan  Pieter edden uis gekocht. Nou, uis…uske. Nou, uske….krotje. IJ is arstikke gròòts. ‘’t Was ’n lotje n’uit de loterij’, zeetie. ‘Zoiets komde mar ééne keer tege.’ Dèèr attie gelijk in. Da d’uske sting al ’n ééle tijd te kòòp en agge d’r […]

370. lèèrbedèèrver

Afbeelding dialectspel Bij wijze van: "Lèèrbedèèrver".

Deelnemers hoorden dit verhaal op de lokale radio, en de vraag was wat het woord aan het einde van het verhaal betekende. Meer informatie vind je op de website van ’n Lutske Brabants. Het verhaal ’t Ies op stèèrve naor dood: de langstraot as thuishaove van de lèèrindustrie. Mar ‘r wor gelukkig nog wel ötgepakt mee de restaanten en de kennis ’r over. In Wolluk stot ’r er ’n hil schon museum over. D’r waar tuse de plotse onderling nogal ies ne […]

369. gruts gesèmmel

Afbeelding dialectspel Bij wijze van: "Gruts gesèmmel".

Deelnemers hoorden dit verhaal op de lokale radio, en de vraag was wat het woord aan het einde van het verhaal betekende. Meer informatie vind je op de website van ’n Lutske Brabants. Het verhaal Hoi, ik kwaam wir ’s efkes buurte  Op onzen aauwer zón we vort ted zat moete hebbe, mar toch ziede nog veul van die aauw krùiers die gejaagd dur d’r leste daag gòn. Daor wille wij nie òn mee doen. Wij laoten ons èige nie mer opnèije èn doen d’r onzen tijd over.  Wij fietse gèire nor […]