Ontdek Brabant
De vier verhaallijnen zijn een initiatief van de Provincie Noord-Brabant om het Brabantse erfgoed overzichtelijk te presenteren en richting te geven aan erfgoedbeleid.
Verhalen die Brabant maken
Ontdek de vier verhaallijnen over erfgoed in Brabant:
Bevochten Brabant, Religieus Brabant, Innovatief Brabant en Bestuurlijk Brabant
Ontdek
Op de kaart
Erfgoed ben je zelf! Neem een kijkje op de kaart welke verhalen er allemaal te vinden zijn in jouw woonplaats.
Ontdek
Bevochten Brabant
Indrukwekkende verdedigingswerken, bloederige veldslagen, maar ook het lijden van de gewone Brabander. Dat is Bevochten Brabant.
Bij Crossroads Brabant ’40-’45 draaide het om mensen en hun persoonlijke verhalen over de Tweede Wereldoorlog. Elk verhaal werd verteld vanuit een persoonlijk perspectief. We hoopten hiermee mensen te raken en het oorlogserfgoed beleefbaar en zichtbaar te maken, voor heden en in de toekomst.
Na de Tweede Wereldoorlog groeiden de spanningen tussen kapitalistische en communistische landen.
Op 17 september 1944 ziet Ad Veltman een Britse glider neerkomen in ‘De Margriet’ dichtbij het dorp Drunen. Er zaten zes Britse soldaten in. Vier van werden door Ad naar Drunen gebracht, terwijl twee anderen bij hem thuis onderdoken. De volgende dag hoorde Ad dat vijftien Amerikaanse soldaten bij Udenhout waren geland. Hij zocht een veilige route en bracht hen door de hei naar het Drongelens Kanaal. Kort daarna kreeg Ad bericht dat in het natuurgebied ‘De Moer’ 28 Britse militairen waren gestrand. Hij kwam direct in actie en zocht naar onderduikadressen.
Jos den Engelse maakt in november 1944 van dichtbij de bevrijding van zijn woonplaats Klundert mee. Op de ochtend van de bevrijding wordt Klundert door The Royal Air Force onder vuurgenomen. Jos den Engelse, lid van het Rode Kruis, zag hoe de eerste branden ontstonden toen fosforgranaten de hervormde kerk troffen. Het vuur sloeg snel over naar omliggende huizen. Samen met anderen probeerde hij zoveel mogelijk huizen te redden door vlambare gordijnen te verwijderen.
Het is 1940 wanneer de wereld van de jonge Celine abrupt verandert. Ze woont in Rotterdam en werkt in de winkel van haar moeder en stiefvader. Na de Duitse inval beseft Celine, die Joods is, langzaam maar zeker dat ze niet langer veilig is. De stad die haar thuis was, wordt gevaarlijk. Op wat normaal gesproken ‘zomaar’ een zondagochtend zou zijn, bekruipt haar het gevoel dat ze weg moet. Ze blijkt gelijk te hebben; als ze terugkomt van een wandeling naar kennissen hoort ze van de buurman dat de Duitsers voor de deur stonden om haar op te pakken. Ze moet onderduiken en alles achterlaten wat haar dierbaar is.
Op 7 oktober 1944 klinkt in Bergen op Zoom het eerste kanonvuur van de Canadese opmars. De nabijgelegen Kreekrakdam die Noord-Brabant verbindt met het Zeeuwse Zuid-Beveland wordt stellig verdedigd door de Duitsers, die een Canadese inval in Zeeland willen voorkomen. In Bergen op Zoom hoort Piet Hoedelmans het oorlogsgeweld steeds dichterbij komen en ziet hoe de Duitse soldaten zich ook hier voorbereiden op de komst van de Canadezen.
Betsie Vissers-van Gils woont tijdens de Tweede Wereldoorlog als jong meisje in het dorpje Den Hout bij Oosterhout. Haar familie biedt op hun boerderij onderdak aan kinderen uit het noorden van het land maar ook aan een jonge Joodse vrouw, ‘Lien’ (Céline Ehrlich), die zich voordoet als dienstmeisje. Lien wordt verraden en moet plotseling vertrekken. Betsies familie komt hierdoor in gevaar.
In de laatste dagen van de oorlog wordt Sjef Theuws uit Bergeijk opgeschrikt door het bericht dat zijn broer Jan is opgepakt door de Duitsers en gedeporteerd wordt naar Brandenburg. Op dat moment is Sjef zelf ondergedoken in Dalem bij Hapert. Op de fiets snelt hij zich naar zijn ouderlijk huis in Bergeijk, waar Sjef erachter komt dat de Engelsen in aantocht zijn. Vastberaden om zijn broer te vinden, fietst Sjef richting de Belgische grens terwijl er granaten om hem heen ontploffen.
Mijn betovergrootvader heette Govert Heijnen, geboren op 17 februari 1797 in Klundert. Tot diep in de twintigste eeuw ging zijn naam regelmatig rond in de familie. Dan werd er verteld of geschreven over ‘Govert de Leugenaèr’, die als infanterist van Napoleon verzeild raakte op de Russische steppen en bij de Slag bij de Berezina getroffen werd door een bijl in zijn hiel. Het fascineerde me dat dat verhaal twee eeuwen wist te overleven maar tegelijk bracht zijn bijnaam me in verwarring. Was het allemaal wel echt gebeurd? Was het verhaal vooral dat Govert de boel bij elkaar had verzonnen en daarom als leugenaar te boek stond, ook nog lang na zijn dood? Of was het een verzinsel van mijn vader of een van zijn broers, die bekend stonden om hun grenzeloos gefantaseer? Tijd voor nader onderzoek.
Ontdek
Religieus Brabant
Prachtige kloosters, gigantische kerken, maar ook strijd om geloof. Dat is Religieus Brabant.
In het centrum van Waalre-dorp, tegenover de twee Sint-Willibrorduskerken, staat Het Klooster. Van 1912 tot 1973 was het in gebruik als vestiging van de Dochters van Maria en Joseph, die hier onder andere een meisjesschool en een bejaardentehuis verzorgden. Tegenwoordig is Het Klooster een ontmoetingscentrum, gemeenschapshuis, en zorgcomplex met een dorps karakter.
In het dorp Waalre staan op steenworp afstand van elkaar twee kerkgebouwen. Beide dragen de naam van Sint-Willibrordus, de missionaris die in het begin van de achtste eeuw het christelijke geloof naar dit gebied bracht. Volgens de overlevering is de Oude Kerk in Waalre persoonlijk door Willibrordus ingewijd in het jaar 712.
De Sint-Janskathedraal is een indrukwekkend bouwwerk dat door vele bezoekers dagelijks wordt bewonderd. Ze staan echter niet altijd stil bij de talloze verhalen die verscholen liggen in de kunst en architectuur van de kathedraal.
De familie-Smits van Oyen heeft een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Eindhoven. Johannes Theodorus Smits (1754-1827) en zijn nakomelingen werden rijk door hun activiteiten in de textielindustrie, en werden in de negentiende eeuw verheven tot de Brabantse adel. Twee van hen schopten het zelfs tot burgemeester van Eindhoven. Dit grote succes werd deels mogelijk gemaakt door de banden van de familie met slavenarbeid en het koloniale systeem.
Tijdens de carnavalsviering in Bergen op Zoom in 1930 won ene mejuffrouw C.W. met een groep dames de kostuumwedstrijd. Kort daarna werd ze echter bekeurd en moest ze voor de rechter verschijnen. Wat was de overtreding? Zij en de andere dames hadden zich in mannenkleding verkleed.
“Het was feest in ons Oirschot den 25 juli [1911]; een gezellig-eenvoudig, godsdienstig feest, zooals men er in de Brabantsche dorpen, waar alle huisgezinnen ééne groote familie uitmaken, bij uitstek kan aantreffen. […] Vroolijk kwamen de Oirschotsche kleinen voor den dag. […] Eigenaardiger stoet dan deze zal men buiten Brabant zelden vinden. Voorop gaat de heraut, kranig te paard gezeten. Praalwagens met de H. Elisabeth, met de verschijning van Maria aan Bernadetta, met de H. Catharina, rijden langzaam voorbij. Het Kindje Jezus strekt zegenend zijn hand uit: als een kleine vredevorst staart Hij vriendelijk naar zijn makkertjes. Jezus’ vriend, St. Janneke heeft het niet zoo rustig: zijn lammetje, dat stout lammetje, wil maar niet netjes meeloopen. Nu eens springt het recht, dan weer links, dan blijft het stokstijf staan, en het arme St. Janneke moet meedoen!”
In februari 2024 vertelde Ben Marselis over zijn herinneringen aan zijn bezoekjes bij zijn heeroom in de Achelse Kluis.
Boveria, Bouverije, Bouvigne: het Franse woord voor lage weide, het broek of donk. Wie kent in Breda Bouvigne niet. Maar misschien weet niet iedereen dat Breda twee verschillende ‘Bouvignes’ heeft gehad. Toon Koijen heeft als oud-medewerker van de meisjesschool Bouvigne zijn ervaringen op papier gezet.
Maaike van Wijgerden deelde in oktober 2023 het verhaal van de jeugd van haar moeder, in een Brabants plattelandsgezin in Heeze.
Maaike van Wijgerden vertelde in oktober 2023 over haar herinneringen aan haar opleiding in het diaconessenhuis aan de Bredase Langendijk.
Ontdek Innovatief Brabant
Slimme uitvindingen, rijke fabrieksbazen, maar ook de harde realiteit van de arbeider. Dat is Innovatief Brabant.
In een vitrine van het Weverijmuseum in Geldrop ligt een ogenschijnlijk eenvoudige wollen deken, blauw met wit, gedateerd juli 1916. Dit object vertelt een bijzonder verhaal: het is de allereerste deken die van het weefgetouw kwam in de Wollendekenfabriek Nederland, in de volksmond ook wel bekend als ‘De Nederland’.
Wie door de Kempense bossen ten oosten van Aalst fietst, kan hier zomaar een charmant café tegenkomen: de Hut van Mie Pils. Het oorspronkelijke gebouw was een boerderij en herberg met een twijfelachtige reputatie; de huidige Hut ontvangt vooral wandelaars en fietsers die hier een pitstop maken tijdens hun tochten.
Op een kleine tien minuten rijden vanaf de Geldropseweg in Eindhoven ligt Kasteel Geldrop. Een kasteel waarvan de geschiedenis zeker teruggaat tot de veertiende eeuw en een bewogen geschiedenis kent. Zo was het ooit een toevluchtsoord voor de katholieke bisschop Ophovius die, nadat Den Bosch in 1629 was ingenomen door het Staatse leger, net als alle katholieke geestelijken direct de stad uit moest. Het kasteel kent ook een link met het koloniale verleden zoals in de uitgave 'Kasteel Geldrop, een edel verleden' van Eugène Franken, Bart Klomp en Saskia Minjon naar voren is gekomen.
De Nederlandse handel en productie waren vanaf de zeventiende eeuw direct en indirect betrokken bij het systeem van koloniale slavernij in zowel het trans-Atlantische gebied als de Indische Oceaan en de Indonesische Archipel. In Eindhoven zijn met name textiel en later tabak, producten die verbonden zijn met de koloniën. Toen de tabaksindustrie vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw een dominantere plek innam, raakten de industrieën in Nederland betrokken bij het systeem van gedwongen arbeid in de koloniën.
Philips was een belangrijke speler in de Noord-Brabantse industrialisatie van eind negentiende en begin twintigste eeuw, die de technische industrie en Eindhoven wereldwijd op de kaart zette. Zoals veel bedrijven uit deze tijd had ook Philips connecties met het koloniale systeem.
In museale collecties zijn er sporen die raken aan Eindhoven en de doorwerkingen van het slavernijverleden. Zo ligt er in het depot van het Textiel Museum in Tilburg een bijzonder object uit het midden van de twintigste eeuw.
Wat was de rol van Eindhoven in de Nederlandse missiebeweging die in de negentiende en twintigste eeuw zo’n nadrukkelijke rol ging spelen in de Nederlandse koloniale cultuurpolitiek?
Eindhovenaren uit de Surinaamse en Caribische postkoloniale diaspora zijn zich er sterk van bewust dat het Nederlandse slavernijverleden doorwerkt in het heden. Daarbij geven zij aan dat het herinneren van het verleden belangrijk is met het oog op de toekomst. Vooral omdat – zeker voor hen – de slavernij nog niet zo lang geleden is. Daarnaast is er een groeiende belangstelling onder diasporagemeenschappen afkomstig uit voormalig Nederlands-Indië om te leren over de slavernij in de Oost als de West.
De broers Amandus Hubertus Bots en Arnoldus Gerardus Bots speelden een belangrijke rol in de negentiende-eeuwse textielindustrie in Helmond. Dit werd deels mogelijk gemaakt door hun banden met de koloniën en de slavernij.
In Tilburg-Noord, een eind uit de binnenstad ligt de rioolwaterzuivering en de afvalstoffendienst. Pal naast de rioolwaterzuivering staan vandaag de dag (2025) twee woningen, in een zijweg verscholen tussen het groen. Waarom staan die daar? Wie wonen/woonden er? En hoe is/was het om op zo’n plek te wonen? Een duik in de geschiedenis van de dienstwoningen aan de Bos en Beemdweg.
Ontdek
Bestuurlijk Brabant
Doortastende bestuurders, lommerrijke landgoederen, maar ook onverhoopte missers. Dat is Bestuurlijk Brabant.
De seksualiteit van stadhouder-koning Willem III van Oranje (1650-1702) is het onderwerp van historisch debat. Volgens sommige historici was Willem homoseksueel, volgens anderen is dat slechts een gerucht verspreid door zijn politieke tegenstanders. Homoseksualiteit stond in Willems tijd als sodomie bekend en was ten strengste verboden en taboe, waardoor het in de geschiedschrijving vaak verborgen is gebleven.
Op 10 oktober 1860 moesten twee Tilburgse mannen, Francis Schippers (circa 1815-?) en Johannes Lommers (circa 1820-?), in Den Bosch voor het Provinciale Gerechtshof verschijnen. Ze stonden ervan beschuldigd "met elkander schennis der eerbaarheid te hebben begaan".
Bij het opruimen van de zolder van zijn opa vond Ad Oostendorp een zorgvuldig ingepakt pakketje. Uit het bubbeltjesplastic verscheen een kleurrijk aardewerken object. Het object toont een wapenschild geflankeerd door twee gele leeuwen. Boven het schild hangt een kroon en onder het schild de tekst Militair Gezag.
Op 21 april 1639 werd kunstschilder Charles de Lasco (1591-1639) in Breda veroordeeld voor de "stomme sodomitische sonde". De Lasco’s proces is het enige bekende sodomieproces in de geschiedenis van Breda. In het zeer beknopte verslag van zijn rechtszaak wordt beschreven dat De Lasco “culpabel is naer sijne eijgene iteratieve confessie” en dat hij voor zijn overtreding tot de dood veroordeeld wordt. Hij krijgt hiervoor een zware straf en wordt volgens het vonnis "aen eenen staeck geworcht", gewurgd aan een wurgpaal tot de dood erop volgt.
Wist u dat het grootste kasteel van Nederland in Brabant heeft gestaan en wel in Wouw? Er zijn tussen 2016 en 2018 archeologische opgravingen gedaan naar dit kasteel. De vondsten zijn te zien in een duo-tentoonstelling in de twee musea in buursteden Roosendaal en Bergen op Zoom.
Onze hedendaagse vorst Willem-Alexander lijkt vrijwel volledig uit de gratie te zijn. ‘De voorrangspositie van het koningshuis is uit de tijd en steeds moeilijker te verdedigen. Het is immers niet te verklaren dat hij als koning van het volk in rijkdom leeft, woont en reist,’ aldus hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert. Bovendien is het op zijn minst bijzonder dat er binnen een democratie plaats is voor een vorst die zijn positie verkregen heeft middels geboorterecht. Dat was in de tijd waarin Maria van Bourgondië (1457-1482) regeerde wel anders. Een bepaalde vorst was de enige continuïteit die mensen hadden en er was al helemaal geen sprake van iets als een monarch die uit beeld raakte. Hoe komt dat?
Hertog Jan III van Brabant (1312-1355) verkocht de heerlijkheid Breda in 1350 aan de Hollandse edelman Jan van Polanen (1285–1342). Die veranderde de bestaande middeleeuwse burcht tot een sterk woonkasteel. Elke Nassau-generatie die erin trok, heeft vervolgens verder gebouwd aan het Kasteel. Hendrik III van Nassau (1483– 1538) en zijn vrouw Mencía de Mendoza (1508-1554) waren de grootste vernieuwers van het Kasteel. Ze vonden het maar gedateerd, klein, oncomfortabel en allesbehalve representatief. Hun huwelijk was dan ook de aanleiding voor de grootste verbouwing van het kasteel in de zestiende eeuw.
Bekijk de video, en lees hieronder de transcriptie, over de geschiedenis van een kasteel in Rosmalen.
In Rosmalen, middenin een woonwijk, prijkt op een heuvel een majestueuze linde. Als voorbijganger vermoedt je niet dat hier ooit een kasteel heeft gestaan.
Queer-personen zijn in de geschiedenis vaak onzichtbaar. Een van de meest zichtbare figuren is wellicht koning Willem II (1792-1849). Deze oranjevorst met een voorliefde voor Tilburg zou zich tegenwoordig misschien identificeren als biseksueel.