EB-logo-Verhalen-wit

Staot, stö, stji

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van ‘hij/zij staat’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West-Brabant, waaronder in Roosendaal en Breda, overheersen de vormen staot en stao. Rond Tilburg komen vooral stò en stòi voor. Ten oosten daarvan, tussen Den Bosch, Uden, Eindhoven en Helmond, is de vorm sti gebruikelijk. Stji komt verder voor in het zuidelijke gedeelte van Oost-Brabant, terwijl er in het gebied ten noorden en ten oosten van Uden andere vormen voorkomen: namelijk stut, stu, stè, stöt en stö. Ten zuiden van Eindhoven worden enkele van deze vormen ook nog gebruikt, zoals stè. De kaart laat een duidelijke geografische overgang zien van vormen met ao in het westen naar vormen met u-, ö- en i-achtige klanken in het oosten van de provincie. De zwarte lijn in het midden van de kaart, die van Den Bosch ten oosten van Tilburg naar het zuiden loopt, markeert de grens tussen het westen, waar geen umlaut wordt gebruikt, en het oosten, waar dat wel het geval is.

Alle zeventien de woorden op de kaart komen van twee middeleeuwse varianten: ‘staet’ en ‘steet’. ‘Staet’ was typisch westelijk. In het Nederlands veranderde het langzaam in ‘staat’ en in West-Brabant in ‘staot’. Aan de noordelijke rand van West-Brabant werd het zelfs ‘stao’ en tussen Den Bosch en Tilburg kwamen de varianten ‘stò’ en‘stòi’ op. In […]

Wereld, wèreld, wirreld, werreld

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord ‘wereld’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West- en Midden-Brabant, waaronder Roosendaal, Breda en Tilburg, overheerst de vorm wèreld. Verspreid over deze regio wordt ook de vorm wereld gebruikt, waarvan de grootste concentratie in het gebied tussen Tilburg en Den Bosch ligt. De vorm wirreld is gebruikelijk in het oostelijke gedeelte van de provincie, tussen Den Bosch, Uden, Helmond en Eindhoven, Ten zuiden van Eindhoven, evenals ten noorden en ten oosten van Uden, is de vorm werreld dan weer gebruikelijk. Op enkele plaatsen komen afwijkende vormen voor die afwijken van het dominante patroon in de omgeving. De kaart laat een duidelijke overgang zien van wèreld in het westen naar wirreld en werreld in het oosten en zuidoosten van de provincie.

‘Wereld’ komt van het Germaanse *weraldi, wat uit twee delen bestond: *wer and *aldi. *Wer betekende ‘man, mens’. Het zat ook in *werawulf, oftewel “menswolf”. Daar komt ‘weerwolf’ vandaan. Het tweede deel van *weraldi was afgeleid van *ald, de voorouder van ‘oud’, het Engelse ‘old’ en het Duitse ‘alt’. *Aldi betekende “leeftijd”. *Weraldi was dus […]

Mart en mert

Kaart van Noord-Brabant met de dialectvormen van het woord markt in 1937. In West-Brabant, waaronder de regio’s rond Roosendaal en Breda, overheerst de vorm mart. In het grootste deel van Midden-, Oost- en Noordoost-Brabant, waaronder Tilburg, Den Bosch, Eindhoven en Uden, komt vooral mert voor. Een zwarte grenslijn markeert de belangrijkste scheiding tussen beide dialectgebieden, die grofweg de rivieren de Donge en de Leij volgt (twee rivieren die in elkaar overlopen). Rond Helmond ligt daarnaast een kleiner afgebakend gebied waar de vorm mercht voorkomt. Op enkele plaatsen worden afwijkende vormen aangetroffen. Mert komt voor in Ulicoten en Castelre, merret in Budel, Haps en Beers, mèèret in Soerendonk, mèèrt in Maashees en mjercht in Tongelre. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord markt in Noord-Brabant regionaal verschilt, met een duidelijke west-oostverdeling tussen mart en mert.

Mart, mert, mercht en het Nederlandse markt komen uit het Latijn. Tussen de eerste en de vierde eeuw namen de Germanen het Latijnse woord marcātus over als *markāt. Marcātus was een spreektaal-variant van mercātus. Het betekende ‘markt, handel’. In de Romaanse talen ontstonden er o.a. het Franse marché, het Spaanse mercado en het Italiaanse mercato […]

Pakke en vatte

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het werkwoord pakken in 1937. De kaart toont een duidelijke tweedeling die wordt gemarkeerd door een zwarte grenslijn tussen de rivieren de Donge en de Leij. In West-Brabant, waaronder de regio’s rond Roosendaal en Breda, wordt vooral de vorm pakke gebruikt. In Midden-, Oost- en Zuidoost-Brabant, waaronder Tilburg, Den Bosch, Eindhoven, Helmond en Uden, overheerst de vorm vatte. De dialectgrens volgt in het noorden van de provincie de Dommel en gaat verder aan de linker kant van de Leij richting de Belgische grens. De kaart laat zien dat voor dit werkwoord een duidelijke regionale tegenstelling bestaat tussen het westelijke pakke-gebied en het oostelijke vatte-gebied.

Het middeleeuwse woord voor ‘pakken’ was nemen. Dat is altijd blijven bestaan, in het Standaardnederlands én in de Brabantse dialecten. De voorlopers van pakke en vatte hadden in de middeleeuwen een andere betekenis. Het middeleeuwse woord packen betekende ‘inpakken’ en ‘opladen’. Die betekenissen vind je nog terug in woorden als pakhuis en pakpapier, en in […]

Aaier, eiers en aar

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord eieren, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De kaart toont verschillende regionale uitspraken. In West-Brabant, vooral rond Roosendaal, overheersen de meervoudsvormen eiers en aaiers. In een kleiner gebied rond Breda komen de vormen eiere en aaiere voor. In het grootste gedeelte van Midden-, Oost- en Zuidoost-Brabant wordt de vorm aaier gebruikt. Daarnaast komen enkele lokale varianten voor, waaronder èèjer rond Den Bosch en Eindhoven, aaër, èèër en aar in de omgeving van Helmond, en eier in de omgeving van Cuijk. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord eieren binnen Noord-Brabant sterk varieert en dat vooral het onderscheid tussen vormen op -ers, -ere en -(e)r geografisch duidelijk is verdeeld.

Alle woorden die nu in het Nederlands -eren krijgen, hadden toen nog -er: kint ~ kinder, blat ~ blader, runt ~ runder, calf ~ calver enz. Daarnaast had je de variant -re, zoals in beenre (‘beenderen’), hoenre (‘hoenderen’) en kindre. In de late middeleeuwen veranderde dat in het westen. Mensen gingen -(e)n zetten achter álle […]

Jullie

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het voornaamwoord ‘jullie’, gebruikt als onderwerp van de zin. In West-Brabant, rond Bergen op Zoom, Roosendaal en Breda, overheerst de vorm gullie, en in sommige plekken komt ook gellie voor. Daarboven, rond Geertruidenberg en het Land van Heusden en Altena, wordt vooral jullie gebruikt. In Midden- en Oost-Brabant, voorbij Tilburg en Den Bosch, is gellie gebruikelijk. Rond Helmond komt daarnaast de variant gallie voor. In Noordoost-Brabant, rond Cuijk en aan de grens met Limburg, wordt vooral gillie gebruikt. In Zuidoost-Brabant, ten zuiden van Eindhoven en richting de Belgische grens, komt de vorm gij voor. Op enkele plaatsen binnen de grotere dialectgebieden komen afwijkende vormen voor. De kaart laat een overgang zien van jullie en gullie in het westen naar gellie, gallie, gillie en gij in het oosten en zuidoosten van de provincie. De kaart is gebaseerd op taalgegevens uit 1937.

‘Gullie’, ‘gellie’, ‘gallie’ en ‘gillie’ zijn ontstaan uit het middeleeuwse ‘ghi liede(n)’. ‘Ullie’, ‘ellie’, ‘allie’ en ‘ollie’ komen van ‘u liede(n)’. In veel Brabantse dialecten vind je ook ‘zullie’ (zij) en ‘hullie’ (zij, hun, hen), dat als ‘ullie’ klinkt in West-Brabant. Sommige dialecten hebben ook ‘wullie’, ‘wellie’ of ‘willie’ (wij).   Bij ‘gullie’/‘gellie’ enz. gebruik […]

Graog, gère en gèèrs

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord graag, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De kaart toont een duidelijke regionale verdeling. In het grootste deel van West-, Midden- en Noord-Brabant, waaronder de regio’s rond Roosendaal, Breda, Tilburg en Den Bosch, overheerst de vorm gère, met sporadische toevoeging van gare in de randgebieden daarvan. In Oost- en Zuidoost-Brabant, waaronder de regio’s rond Eindhoven, Helmond en Uden, komen vooral de vormen ger en gèèr voor. In een kleiner gebied in het noordoosten van de provincie worden de varianten gèèrs en gaars gebruikt. Daarnaast komen enkele lokale vormen voor, zoals gaar in Meijerstad en graog, graag en grèèg op enkele verspreide locaties. Bij Eindhoven wordt ook een combinatie van de uitspraak gjen met ger vermeld. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord graag sterk regionaal verschilt, met een duidelijke overgang van gère in het westen naar ger/gèèr in het oosten van Noord-Brabant.

In het Brabants vind je die typisch Hollandse woorden vooral in oude vestingsteden, zoals Grave, Geertruidenberg, Woudrichem, Heusden en Bergen op Zoom. Dat komt doordat die steden vroeger veel contact hadden met Holland. Woorden als gère, gèèrs en ger hebben een heel andere herkomst dan graag. Ze komen namelijk van hetzelfde middeleeuwse woord als het […]

Ruike, ruke en rieke

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het werkwoord ruiken in 1937. De kaart toont meerdere duidelijk afgebakende dialectgebieden. In West-Brabant, rond Roosendaal, Breda en Tilburg, overheerst de vorm ruke. In het zuiden van West-Brabant komt daarnaast de vorm rieke voor. In grote delen van Noord-, Oost- en Zuidoost-Brabant, waaronder gebieden rond Den Bosch, Uden en ten zuiden van Eindhoven, wordt vooral ruike gebruikt. Ten oosten van Tilburg en rond Eindhoven, komt de vorm reùke voor. Kleine, verspreide gebieden rond Waalwijk en Helmond kennen de vorm roike. De zwarte grenslijnen markeren de belangrijkste scheidingen tussen deze dialectgebieden. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord ruiken in Noord-Brabant sterk regionaal verschilt, met meerdere duidelijk begrensde varianten naast elkaar.

In de dialecten rond Cuijk en Budel zeggen mensen ruke. Een u in plaats van een ui is typisch voor die dialecten. Buigen is bijvoorbeeld buge, en Cuijk heet in het dialect Cuuk. In West-Brabant is het buige en rondom Tilburg bèùge – en dus niet buge. Daarom is het vreemd dat ze daar wel […]

Uis, hous en huus

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord huis in 1937. De zwarte grenslijnen markeren de belangrijkste dialectgrenzen tussen deze uitspraakgebieden. De vorm uis komt voor in het grootste deel van West-Brabant. Heùs beslaat een groot gebied in Midden-Brabant, vooral in het gebied rondom Tilburg, terwijl èùs rond Breda voorkomt én in het gebied onder Roosendaal. De vorm huis wordt gebruikt rond Den Bosch, met de variant hujs in een kleiner gebied ten noorden van Tilburg. In de verticale strook tussen Oss en Bergeijk worden hows en haws gebruikt, met de variatie hows in Best en Son en Breugel. Boven Uden is hujs gebruikelijk, en ten oosten van Uden de variatie huus. De variaties huis en hois komen voor in het gebied rond Helmond en Eindhoven, met daaronder de variatie huus en hus. In Cranendonck gebruikt men hoes.

Het begon allemaal in het Oudnederlands (600-1150) met het woord hūs. Hūs werd uitgesproken met de lange oe-klank van boeren. Die uitspraak vind je nog in grote delen van Limburg. In Noord-Brabant komt hij alleen nog voor in en rond Budel: hoes. Lokaal wordt meestal hoês geschreven. In een lange Oost-Brabantse strook van noord naar […]

Emel, hemel en himmel

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord hemel, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De vorm emel komt vooral voor in West-Brabant, met name in de regio rond Roosendaal. De vorm hemel beslaat een groot centraal gebied in Midden-Brabant, rond Breda, Tilburg en Den Bosch, maar komt ook voor ten noordoosten van Uden en in een aantal grensgebieden onder Eindhoven. De vorm himmel komt voornamelijk voor in Oost- en Zuidoost-Brabant, waaronder de gebieden rond Uden, Helmond en Eindhoven. Langs de grenzen tussen deze gebieden worden de verschillende vormen door elkaar gebruikt. De kaart laat zien dat de dialectuitspraak van het woord hemel binnen Noord-Brabant grofweg is verdeeld in een westelijk emel-gebied, een centraal hemel-gebied en een oostelijk himmel-gebied, maar dat hier geen strakke grenzen tussen bestaan. Bovendien vermeldt de kaart dat de uitspraak van de eerste e in de woorden emel, hemel en himmel regionaal verschilt: deze wordt soms uitgesproken als de -e in ‘geven’ en soms als de -e in ‘beren’.

Het begon allemaal in het West-Germaans (100-500) met het woord himil, waar ook het Duitse Himmel van afstamt. In het Oudnederlands (900) was het nog steeds himil, maar dat ging veranderen. In het Middelnederlands (1150) veranderde himil in hemel. De eerste i (als in pit) werd gerekt. Zo kreeg je een ee-klank. De tweede i […]

Kinkeluters, kikvorsen en puiten

Kaart van Noord-Brabant met dialectwoorden voor ‘kikker’. Per plaats is een kikkerpictogram geplaatst, waarbij de kleur de dialectvariant aangeeft. De vorm kikvors komt het meest voor en domineert Oost-Brabant rond Den Bosch, Eindhoven, Helmond en Uden. Kiekvors komt vooral voor in Midden-Brabant, met name rond Tilburg en Waalwijk. De vormen kikker en kikkert komen verspreid voor in kleinere gebieden rond Tilburg, boven Den Bosch en boven Uden. Kikbil en kikkenbil zijn vooral aanwezig rond Tilburg en boven Eindhoven. In West-Brabant, rond Roosendaal, Bergen op Zoom en Etten-Leur, komen vooral puit en pèùt voor. De vorm puut komt in beperkte mate voor ten zuiden van Breda. Onder de kaart wordt ook een overzicht gegeven van afwijkende vormen die verbonden zijn aan specifieke plaatsen, zoals kinkspèùt in Baarle-Nassau en kienkpuit in Chaam. De kaart is gebaseerd op taalgegevens uit de periode 1935-1966.

Het oorspronkelijke kikkerwoord was vors. Via vorsch komt dat van het Germaanse frosk. De r is over de o gesprongen, zoals vers van frisk komt en borst van brust. In het Duits is het nog Frosch, frisch en Brust. De meeste Brabantse dialecten combineerden vors met kik-. Dat komt van het woord kikken, een nabootsing […]

Kèès, kaas en keês

Kaart van Noord-Brabant met dialectwoorden voor ‘kaas’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De vorm kèès komt het meest voor en domineert vrijwel heel West- en Midden-Brabant, waaronder de regio's rond Roosendaal, Breda en Tilburg. De verwante vorm kèèès komt vooral voor in Zuidoost-Brabant, rond Eindhoven en de Belgische grens, en ten oosten van Uden. De vorm keis is geconcentreerd rond Helmond en ten sporadisch ten oosten van Den Bosch. De vormen keês en keeês komen verspreid voor in Oost-Brabant, vooral tussen Den Bosch, Uden en Eindhoven. De standaardtalige vorm kaas komt slechts op enkele plaatsen voor, voornamelijk bij de noordelijke grens van de provincie. De vorm kaos is beperkt aanwezig in een klein gebied rond Den Bosch. De kaart laat een duidelijke overgang zien van kèès in het westen naar diverse uitspraakvarianten in Oost- en Zuidoost-Brabant.

Het begon allemaal met het Latijnse woord cāseus. In de Romeinse tijd namen de Germanen cāseus over als *kāsī, waarschijnlijk samen met de Romeinse manier van kaas maken. Het Germaanse *kāsī werd onder andere het Engelse cheese, het Duitse Käse, het Friese tsiis, het Limburgse kieës en het Nedersaksische keaze. Bij ons ontstonden er in […]