EB-logo-Verhalen-wit

Mart en mert

Kaart van Noord-Brabant met de dialectvormen van het woord markt in 1937. In West-Brabant, waaronder de regio’s rond Roosendaal en Breda, overheerst de vorm mart. In het grootste deel van Midden-, Oost- en Noordoost-Brabant, waaronder Tilburg, Den Bosch, Eindhoven en Uden, komt vooral mert voor. Een zwarte grenslijn markeert de belangrijkste scheiding tussen beide dialectgebieden, die grofweg de rivieren de Donge en de Leij volgt (twee rivieren die in elkaar overlopen). Rond Helmond ligt daarnaast een kleiner afgebakend gebied waar de vorm mercht voorkomt. Op enkele plaatsen worden afwijkende vormen aangetroffen. Mert komt voor in Ulicoten en Castelre, merret in Budel, Haps en Beers, mèèret in Soerendonk, mèèrt in Maashees en mjercht in Tongelre. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord markt in Noord-Brabant regionaal verschilt, met een duidelijke west-oostverdeling tussen mart en mert.

Mart, mert, mercht en het Nederlandse markt komen uit het Latijn. Tussen de eerste en de vierde eeuw namen de Germanen het Latijnse woord marcātus over als *markāt. Marcātus was een spreektaal-variant van mercātus. Het betekende ‘markt, handel’. In de Romaanse talen ontstonden er o.a. het Franse marché, het Spaanse mercado en het Italiaanse mercato […]

Roôme en mölk

Kaart van Noord-Brabant met de dialectwoorden voor melk in 1937. In het grootste deel van Oost-, Midden- en Zuidoost-Brabant, waaronder de regio’s rond Den Bosch, Eindhoven, Helmond en Uden, wordt vooral de vorm rômme gebruikt, met lokale varianten zoals roôme onder Tilburg, roeëme boven Tilburg en onder Eindhoven. In deze regio’s betekenden melk en mölk oorspronkelijk alleen ‘karnemelk’. In West-Brabant, vooral rond Roosendaal tot aan Breda, is de vorm melk gebruikelijk. mölk en molk voor. Een zwarte grenslijn markeert de belangrijkste scheiding tussen het westelijke melkgebied en het oostelijke rommegebied. Binnen het melkgebied geven gestippelde lijnen onder Breda en boven Oosterhout grenzen aan waarbinnen de variatie mölk gebruikelijk is. De kaart laat zien dat de dialectvormen voor melk in Noord-Brabant duidelijk zijn verdeeld tussen een westelijk melkgebied en een veel groter oostelijk rommegebied.

Het oorspronkelijke woord voor de drank is melk. Dat komt van het Germaanse *miluks. In West-Brabant hebben ze het dus bij het oude gehouden. De klinker is in sommige regio’s wel een ö geworden: mölk (als in het Duitse zwölf). Ten oosten van de rivier de Donge liep het anders. Daar gingen mölk en melk […]

Kèès, kaas en keês

Kaart van Noord-Brabant met dialectwoorden voor ‘kaas’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De vorm kèès komt het meest voor en domineert vrijwel heel West- en Midden-Brabant, waaronder de regio's rond Roosendaal, Breda en Tilburg. De verwante vorm kèèès komt vooral voor in Zuidoost-Brabant, rond Eindhoven en de Belgische grens, en ten oosten van Uden. De vorm keis is geconcentreerd rond Helmond en ten sporadisch ten oosten van Den Bosch. De vormen keês en keeês komen verspreid voor in Oost-Brabant, vooral tussen Den Bosch, Uden en Eindhoven. De standaardtalige vorm kaas komt slechts op enkele plaatsen voor, voornamelijk bij de noordelijke grens van de provincie. De vorm kaos is beperkt aanwezig in een klein gebied rond Den Bosch. De kaart laat een duidelijke overgang zien van kèès in het westen naar diverse uitspraakvarianten in Oost- en Zuidoost-Brabant.

Het begon allemaal met het Latijnse woord cāseus. In de Romeinse tijd namen de Germanen cāseus over als *kāsī, waarschijnlijk samen met de Romeinse manier van kaas maken. Het Germaanse *kāsī werd onder andere het Engelse cheese, het Duitse Käse, het Friese tsiis, het Limburgse kieës en het Nedersaksische keaze. Bij ons ontstonden er in […]

Graog, gère en gèèrs

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord graag, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De kaart toont een duidelijke regionale verdeling. In het grootste deel van West-, Midden- en Noord-Brabant, waaronder de regio’s rond Roosendaal, Breda, Tilburg en Den Bosch, overheerst de vorm gère, met sporadische toevoeging van gare in de randgebieden daarvan. In Oost- en Zuidoost-Brabant, waaronder de regio’s rond Eindhoven, Helmond en Uden, komen vooral de vormen ger en gèèr voor. In een kleiner gebied in het noordoosten van de provincie worden de varianten gèèrs en gaars gebruikt. Daarnaast komen enkele lokale vormen voor, zoals gaar in Meijerstad en graog, graag en grèèg op enkele verspreide locaties. Bij Eindhoven wordt ook een combinatie van de uitspraak gjen met ger vermeld. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord graag sterk regionaal verschilt, met een duidelijke overgang van gère in het westen naar ger/gèèr in het oosten van Noord-Brabant.

In het Brabants vind je die typisch Hollandse woorden vooral in oude vestingsteden, zoals Grave, Geertruidenberg, Woudrichem, Heusden en Bergen op Zoom. Dat komt doordat die steden vroeger veel contact hadden met Holland. Woorden als gère, gèèrs en ger hebben een heel andere herkomst dan graag. Ze komen namelijk van hetzelfde middeleeuwse woord als het […]

Blijf je

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van de uitdrukking ‘blijf je’. In het uiterste noordwesten, bij de grens met Zeeland, komt de vorm blaif je voor. Ten zuiden hiervan, rond Roosendaal, Etten-Leur en Breda, overheerst blefde. Rond Tilburg en ten zuiden daarvan komt vooral blèèfde voor. Ten noorden van Tilburg, langs de noordgrens van de provincie, is blijfde gebruikelijk. Ten westen van Den Bosch, ten noordwesten van Eindhoven en rond Oss overheerst opnieuw blefde. In de strook van Oss naar Eindhoven is bledde gebruikelijk. Ten noordwesten van Eindhoven komt vooral blijde voor, terwijl in Eindhoven en de omliggende regio bliede wordt gebruikt. Rond Uden, Cuijk en in de grensstreek met Limburg overheerst bliefde. De kaart laat een geleidelijke overgang zien van westelijke naar oostelijke dialectvormen. De kaart is gebaseerd op taalgegevens uit 1937.

Je hoort vaak dat het stukje ‘-de’ in vormen als blijfde van het middeleeuwse ‘du’ komt, maar dat is onmogelijk. “Jij blijft” was in de middeleeuwen du blijfs, en “blijf je” was blijfstu. In Holland en Brabant werd ‘du’ hoe langer hoe minder gebruikt, omdat mensen het onbeleefd begonnen te vinden. In plaats daarvan gingen […]

Groen

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord ‘groen’. In vrijwel heel Midden-, Oost- en Noordoost-Brabant, waaronder de regio's rond Tilburg, Den Bosch, Uden, Eindhoven en Helmond, overheersen de vormen gruun, grúún en gruen. De vorm gruun komt het meest voor en heeft de grootste geografische verspreiding. In West-Brabant, rond Bergen op Zoom, Roosendaal en het westen van Breda, worden vooral groen en gróén gebruikt. De vorm gróén is geconcentreerd in enkele plaatsen ten zuiden en oosten van Roosendaal. De vorm greun komt slechts op enkele locaties voor in Zuidoost-Brabant, ten zuiden van Eindhoven richting de Limburgse grens. De kaart laat een duidelijke tweedeling zien tussen de uitspraken groen/gróén in West-Brabant en gruun, grúún en gruen in de rest van de provincie. De kaart is gebaseerd op taalgegevens uit de periode 1935-1966.

‘Groen’, ‘gruun’ en ‘greun’ komen van het Germaanse woord *grōnī. Dat was afgeleid van het werkwoord *grōan, de voorloper van ‘groeien’. Hetzelfde deel -nī zat in *skaunī (‘mooi’), de voorloper van ‘schoon’, ‘schwoon’, ‘skón’ enz. *Skaunī was afgeleid van *skauwōn, dat nu ‘schouwen’ is. Het verschil tussen groen, gruun en greun bestond al in de […]

Wijn, wèèn, wing

Kaart van Noord-Brabant met de dialectvormen van het woord wijn, gebaseerd op taalgegevens uit de periode 1935–1966. Verspreid over het noordelijke gedeelte van de provincie, evenals de regio rechts van Eindhoven, wordt de vorm wijn gebruikt. In Midden- en Zuid-Brabant komt daarnaast veelvuldig de uitspraak wèèn voor. De vorm wain is geconcentreerd in het noordwesten, rond de Biesbosch en Drimmelen. In het noordoosten, rond Grave en de grens met Limburg, komt vooral wing voor. Rond Helmond en Uden zijn enkele locaties met wien aangegeven. De vormen woin en win komen slechts lokaal voor, respectievelijk rond Geldrop en Heeze. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord wijn sterk regionaal verschilt binnen Noord-Brabant.

Zo’n 2000 jaar geleden brachten de Romeinen wijn naar onze contreien. In hun Latijn heette die druivendrank vīnum. De Germanen die hier woonden, namen vīnum over als *wīnan. Dat had dus een w-klank, want die klonk toen ook nog in het Latijnse vīnum. In de Romaanse talen werd vīnum onder andere het Franse vin, het […]

Dwars door Romeins Noord-Brabant

De kaart van Noord-Brabant. Het traject Hilvarenbeek-Nijmegen is aangegeven met zwarte pijlen en volgt twee routes. (Bron: Open Street Maps / auteur)

Dit is alleen mogelijk als het gebied goed begaanbaar is. Er moeten genoeg mogelijkheden zijn om via land- en waterwegen goederen uit te wisselen en persoonlijke contacten te leggen. Over de ligging van de trajecten wordt al langer gespeculeerd. Zo kan er volgens Jan Mennen een route hebben gelegen van Tongeren naar Rossum, die langs […]

Lokaal, inheems of Romeins?

Civilis en Cerialis onderhandelen op de afgebroken brug, 69-70. (Bron: Simon Fokke, 1756-1758, Rijksmuseum)

Bij het onderzoek naar Romeins erfgoed wordt al snel een scheiding gemaakt tussen de Romeinse cultuur en de lokale of zelfs ‘inheemse’ cultuur. Dit gebeurt vaak uit gemak, maar ook omdat er een verschillend beeld heerst bij de twee fenomenen. Als onderzoeker ben ik hier ook schuldig aan, ook al ken ik de nuances die […]

Cuijkse spiegels uit de Romeinse tijd

Het gaat om meer dan 20 spiegels die in de omgeving van Cuijk gevonden zijn. Dit was in de eerste eeuw een stedelijk gebied, waar Romeinse soldaten aanwezig waren. Het lag namelijk naast het Oppidum Noviomagus Batavorum, wat nu de stad Nijmegen is. In deze regio zijn meer vondsten gedaan die geassocieerd worden met de […]

Een Romeinse weg in Lith en Maren-Kessel?

Oude kaart van Lith en omgeving met daarop in rood de mogelijke Romeinse weg en de plaats van de brug en een fragment van een mijlpaal. (Bron: Brabants Historisch Informatiecentrum, 1873)

Niet lang daarna kwam ik in contact met de archeologen Nils Kerkhoven en Wouter Vos, die de vondsten in het gebied Over de Maas (gemeente West Maas en Waal) aan het onderzoeken zijn. Zij hebben funderingspalen ontdekt die uit de Romeinse tijd stammen en die hoogstwaarschijnlijk gebruikt waren voor een brug of kade. Ook zijn […]

Sporen van een Romeinse tolk in Ruimel

Er is één tolk bekend uit Noord-Brabant, met de naam Gaius Januarinius Sextus. Hij had een driedelige naam: Gaius was zijn voornaam, Januarinius zijn familienaam en Sextus zijn bijnaam. Dit roept een aantal vragen op over zijn afkomst. Was Gaius een geboren Romein, en is hij meegereisd met het Tiende Leger naar Nijmegen? Of was […]