EB-logo-Verhalen-wit

Elsken Joosten Aerts

Kaart van de Meierij. (Bron: Willebordus van der Burcht, 1641-1642, 1695-1711, collectie Rijksmuseum)

Elsken Joosten wordt gezien als een eigenzinnige, vastberaden en uitgesproken vrouw. Zij koos haar eigen koers en week openlijk af van de katholieke norm in het Kempenland door met haar gezin het protestantse geloof aan te nemen. Het leverde haar de bijnaam ”Geuze Els” op, een bijnaam die door de eeuwen heen overgeleverd werd middels […]

Brabants dialect, in gesprek met Kristel Doreleijers, Alexia Elise Kerkhof en Marc van Oostendorp

Dr. Kristel Doreleijers (1993) is geboren en getogen in Eindhoven. Ze studeerde Nederlands en Taalwetenschappen aan de Universiteit Utrecht en promoveerde in 2024 op het ‘nieuwe’ Brabants aan de Tilburg University. Nu doet ze bij het Meertens Instituut (KNAW) in Amsterdam onderzoek naar jongerentaal. Kristels boek Superbrabants: Over jongerentaal, New Kids en je thuis voelen […]

De Watermolens van de Dommel

De Hooidonkse Watermolen in 1968. (Foto: Heydra, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Een kloppend hart  Het is tijd om het beeld van watermolens te herdefiniëren. Ze zijn niet alleen pittoreske, romantische monumenten die je tijdens een fietstochtje gaat bewonderen, of die je ziet op een schilderij van Van Gogh. De realiteit is dat door de watermolens de meest geavanceerde landschapsprojecten ontstonden uit de Brabantse geschiedenis.   Om te […]

Kluizen van Brabant – Een blik op Den Bosch

In deze aflevering van Kluizen van Brabant onderzoekt historicus Patrick Timmermans de oorsprong van de bijnaam ‘Papenbril’ voor de Citadel van Den Bosch. Aan de hand van historische bronnen vertelt hij hoe fort Willem-Maria na de verovering van Den Bosch werd gebouwd en waarom de kanonnen zowel naar buiten als op de stad waren gericht. In de archieven van het BHIC gaat hij vervolgens op zoek naar de oudste vermelding van deze bijzondere bijnaam.

Zijn zoektocht begint bij de bouw van de citadel, die kort na het beleg van Den Bosch in 1629 gebouwd werd. Heeft de bijnaam ‘papenbril’ daar haar oorsprong? Waarom stonden de kanonnen van de citadel op de stad gericht? Of is de bijnaam pas later komen opduiken, toen het fungeerde als kazerne, opslag of onderkomen […]

Staot, stö, stji

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van ‘hij/zij staat’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West-Brabant, waaronder in Roosendaal en Breda, overheersen de vormen staot en stao. Rond Tilburg komen vooral stò en stòi voor. Ten oosten daarvan, tussen Den Bosch, Uden, Eindhoven en Helmond, is de vorm sti gebruikelijk. Stji komt verder voor in het zuidelijke gedeelte van Oost-Brabant, terwijl er in het gebied ten noorden en ten oosten van Uden andere vormen voorkomen: namelijk stut, stu, stè, stöt en stö. Ten zuiden van Eindhoven worden enkele van deze vormen ook nog gebruikt, zoals stè. De kaart laat een duidelijke geografische overgang zien van vormen met ao in het westen naar vormen met u-, ö- en i-achtige klanken in het oosten van de provincie. De zwarte lijn in het midden van de kaart, die van Den Bosch ten oosten van Tilburg naar het zuiden loopt, markeert de grens tussen het westen, waar geen umlaut wordt gebruikt, en het oosten, waar dat wel het geval is.

Alle zeventien de woorden op de kaart komen van twee middeleeuwse varianten: ‘staet’ en ‘steet’. ‘Staet’ was typisch westelijk. In het Nederlands veranderde het langzaam in ‘staat’ en in West-Brabant in ‘staot’. Aan de noordelijke rand van West-Brabant werd het zelfs ‘stao’ en tussen Den Bosch en Tilburg kwamen de varianten ‘stò’ en‘stòi’ op. In […]

Wereld, wèreld, wirreld, werreld

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord ‘wereld’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West- en Midden-Brabant, waaronder Roosendaal, Breda en Tilburg, overheerst de vorm wèreld. Verspreid over deze regio wordt ook de vorm wereld gebruikt, waarvan de grootste concentratie in het gebied tussen Tilburg en Den Bosch ligt. De vorm wirreld is gebruikelijk in het oostelijke gedeelte van de provincie, tussen Den Bosch, Uden, Helmond en Eindhoven, Ten zuiden van Eindhoven, evenals ten noorden en ten oosten van Uden, is de vorm werreld dan weer gebruikelijk. Op enkele plaatsen komen afwijkende vormen voor die afwijken van het dominante patroon in de omgeving. De kaart laat een duidelijke overgang zien van wèreld in het westen naar wirreld en werreld in het oosten en zuidoosten van de provincie.

‘Wereld’ komt van het Germaanse *weraldi, wat uit twee delen bestond: *wer and *aldi. *Wer betekende ‘man, mens’. Het zat ook in *werawulf, oftewel “menswolf”. Daar komt ‘weerwolf’ vandaan. Het tweede deel van *weraldi was afgeleid van *ald, de voorouder van ‘oud’, het Engelse ‘old’ en het Duitse ‘alt’. *Aldi betekende “leeftijd”. *Weraldi was dus […]

Arnolda Schouw

Zwart-witte lijntekening van een persoon met kort haar, ronde bril, een ketting en een strik in de hals, weergegeven in een stijl die verwijst naar de kleding en uitstraling van vrouwen uit de 18e eeuw.

Geboorte  Arnolda Schouw wordt geboren in 1755. Haar doopakte geeft 25 december 1755 aan. Ze is een dochter van Jan Schouw (1713-1780) en Elisabeth Josina ter Croye (1724-1806). Een ‘Grafsteede’ met de naam Ian Schouw, in de Sint-Janskerk, geeft aan dat de familie Schouw aanzien had in ‘s-Hertogenbosch. Jan Schouw was immers de stadsarchitect geworden.  Een drukkersgeslacht  De boekdrukkerij, waar Arnolda deel van uit ging maken, had een lang verleden. Deze was […]

Ongemakkelijke verzoening anno 1629

Allegorie ter ere van de veroveringen van Den Bosch en Wesel door Frederik Hendrik in 1629, uitgebeeld in een allegorische triomfantelijke intocht in Den Haag. De stadhouder staat met vrijheidslans in een strijdwagen en wordt gekroond door Overwinning. De paarden voor de wagen worden geflankeerd door de deugden Rechtvaardigheid (Justitia), Kracht (Fortitudo), Matigheid (Temperantia) en Voorzichtigheid (Prudentia). Voor de wagen uit lopen de leden van de Staten-Generaal, verslagen Spanjaarden en stedenmaagden van Den Bosch en Wesel. In de lucht de Faam en de Nassausche Heldenhemel met Willem van Oranje, Maurits, de Duitse keizer, de Franse koning Hendrik IV en Johan van Oldenbarnevelt. Op de achtergrond het Binnenhof en de Hofvijver. (Bron: Salomon Savery, Rijksmuseum, 1629-1630)

Al vanaf mei hield het beleg de stad volledig omsingeld, afgesloten van de buitenwereld. Zowel soldaat als burger werden stevig onder vuur genomen door kanonnen. Herhaaldelijk vlogen er projectielen de stad in waarbij aanzienlijke schade werd aangericht. Graaf Hendrik van den Bergh slaagde er niet in om de stad te ontzetten, noch de belegeraars af […]

Ruike, ruke en rieke

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het werkwoord ruiken in 1937. De kaart toont meerdere duidelijk afgebakende dialectgebieden. In West-Brabant, rond Roosendaal, Breda en Tilburg, overheerst de vorm ruke. In het zuiden van West-Brabant komt daarnaast de vorm rieke voor. In grote delen van Noord-, Oost- en Zuidoost-Brabant, waaronder gebieden rond Den Bosch, Uden en ten zuiden van Eindhoven, wordt vooral ruike gebruikt. Ten oosten van Tilburg en rond Eindhoven, komt de vorm reùke voor. Kleine, verspreide gebieden rond Waalwijk en Helmond kennen de vorm roike. De zwarte grenslijnen markeren de belangrijkste scheidingen tussen deze dialectgebieden. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord ruiken in Noord-Brabant sterk regionaal verschilt, met meerdere duidelijk begrensde varianten naast elkaar.

In de dialecten rond Cuijk en Budel zeggen mensen ruke. Een u in plaats van een ui is typisch voor die dialecten. Buigen is bijvoorbeeld buge, en Cuijk heet in het dialect Cuuk. In West-Brabant is het buige en rondom Tilburg bèùge – en dus niet buge. Daarom is het vreemd dat ze daar wel […]

Water

Kaart van Noord-Brabant met de regionale uitspraakvarianten van het woord ‘water’. De kaart illustreert de geografische verspreiding van deze dialectvormen en bevat de tekst: ‘De á is een half zo lange aa-klank.’ In de omgeving van Roosendaal en Breda komt vooral de vorm waoter voor. In het oosten van de provincie, rond Eindhoven, Helmond en links van Uden, zijn de varianten wátter en watter gebruikelijk. Hiertussen, met name in de regio links van Eindhoven en aan beide kanten van Den Bosch, gebruikt men de variant wòtter. In de regio rondom Tilburg komen al deze vormen samen.

In de late middeleeuwen werd het woord voor ‘water’ geschreven als ‘water’, maar het werd niet overal hetzelfde uitgesproken. In het westen was die a al vroeg “donkerder” geworden: zoals in het Engelse ‘father’ of zelfs zoals in het woord ‘zone’. In West-Brabant ontstond zo ‘waoter’. Maar in een groot deel van Oost- Brabant bleef […]

Boompje, bomke en bumke

Kaart van Noord-Brabant met de regionale verspreiding van dialectvormen van het woord boompje. In de rest van West-Brabant, rond Roosendaal, komen vooral boeëmeke en boëmke voor. In de regio Breda en grote delen van West- en Midden-Brabant overheerst bomke. Rond Tilburg loopt het gebied van bomke over in bumke, en deze dialectgrens wordt aangegeven met een zwarte lijn van noord naar zuid. In Den Bosch en het grootste deel van Oost-Brabant, waaronder Eindhoven, Helmond en Uden, is bumke de meest voorkomende vorm. In Zuidoost-Brabant komen daarnaast de varianten bjumke, bwumke en buemke voor. De kaart laat een duidelijke overgang zien van westelijke vormen met o-klank naar oostelijke vormen met u-klank. De afbeelding bevat daarnaast de vraag: ‘Hoe is het zo gekomen?’ en verwijst naar het verschijnsel umlaut.

Alle woorden voor ‘boompje’ komen van één en hetzelfde Oudnederlandse woord. Zo’n 1300 jaar geleden moet dat *bōmikīn zijn geweest. In de 9e eeuw gebeurde er iets: er ontstond een verschil tussen oost en west. In het westen had *bōmikīn een lange o-klank. Uit die variant zijn de westelijke woorden ‘boeëmeke’, ‘boeëmke’ en ‘bomke’ ontstaan. […]

Blijf je

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van de uitdrukking ‘blijf je’. In het uiterste noordwesten, bij de grens met Zeeland, komt de vorm blaif je voor. Ten zuiden hiervan, rond Roosendaal, Etten-Leur en Breda, overheerst blefde. Rond Tilburg en ten zuiden daarvan komt vooral blèèfde voor. Ten noorden van Tilburg, langs de noordgrens van de provincie, is blijfde gebruikelijk. Ten westen van Den Bosch, ten noordwesten van Eindhoven en rond Oss overheerst opnieuw blefde. In de strook van Oss naar Eindhoven is bledde gebruikelijk. Ten noordwesten van Eindhoven komt vooral blijde voor, terwijl in Eindhoven en de omliggende regio bliede wordt gebruikt. Rond Uden, Cuijk en in de grensstreek met Limburg overheerst bliefde. De kaart laat een geleidelijke overgang zien van westelijke naar oostelijke dialectvormen. De kaart is gebaseerd op taalgegevens uit 1937.

Je hoort vaak dat het stukje ‘-de’ in vormen als blijfde van het middeleeuwse ‘du’ komt, maar dat is onmogelijk. “Jij blijft” was in de middeleeuwen du blijfs, en “blijf je” was blijfstu. In Holland en Brabant werd ‘du’ hoe langer hoe minder gebruikt, omdat mensen het onbeleefd begonnen te vinden. In plaats daarvan gingen […]