EB-logo-Verhalen-wit

Wereld, wèreld, wirreld, werreld

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord ‘wereld’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West- en Midden-Brabant, waaronder Roosendaal, Breda en Tilburg, overheerst de vorm wèreld. Verspreid over deze regio wordt ook de vorm wereld gebruikt, waarvan de grootste concentratie in het gebied tussen Tilburg en Den Bosch ligt. De vorm wirreld is gebruikelijk in het oostelijke gedeelte van de provincie, tussen Den Bosch, Uden, Helmond en Eindhoven, Ten zuiden van Eindhoven, evenals ten noorden en ten oosten van Uden, is de vorm werreld dan weer gebruikelijk. Op enkele plaatsen komen afwijkende vormen voor die afwijken van het dominante patroon in de omgeving. De kaart laat een duidelijke overgang zien van wèreld in het westen naar wirreld en werreld in het oosten en zuidoosten van de provincie.

‘Wereld’ komt van het Germaanse *weraldi, wat uit twee delen bestond: *wer and *aldi. *Wer betekende ‘man, mens’. Het zat ook in *werawulf, oftewel “menswolf”. Daar komt ‘weerwolf’ vandaan. Het tweede deel van *weraldi was afgeleid van *ald, de voorouder van ‘oud’, het Engelse ‘old’ en het Duitse ‘alt’. *Aldi betekende “leeftijd”. *Weraldi was dus […]

Graog, gère en gèèrs

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord graag, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De kaart toont een duidelijke regionale verdeling. In het grootste deel van West-, Midden- en Noord-Brabant, waaronder de regio’s rond Roosendaal, Breda, Tilburg en Den Bosch, overheerst de vorm gère, met sporadische toevoeging van gare in de randgebieden daarvan. In Oost- en Zuidoost-Brabant, waaronder de regio’s rond Eindhoven, Helmond en Uden, komen vooral de vormen ger en gèèr voor. In een kleiner gebied in het noordoosten van de provincie worden de varianten gèèrs en gaars gebruikt. Daarnaast komen enkele lokale vormen voor, zoals gaar in Meijerstad en graog, graag en grèèg op enkele verspreide locaties. Bij Eindhoven wordt ook een combinatie van de uitspraak gjen met ger vermeld. De kaart laat zien dat de uitspraak van het woord graag sterk regionaal verschilt, met een duidelijke overgang van gère in het westen naar ger/gèèr in het oosten van Noord-Brabant.

In het Brabants vind je die typisch Hollandse woorden vooral in oude vestingsteden, zoals Grave, Geertruidenberg, Woudrichem, Heusden en Bergen op Zoom. Dat komt doordat die steden vroeger veel contact hadden met Holland. Woorden als gère, gèèrs en ger hebben een heel andere herkomst dan graag. Ze komen namelijk van hetzelfde middeleeuwse woord als het […]

Kèès, kaas en keês

Kaart van Noord-Brabant met dialectwoorden voor ‘kaas’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. De vorm kèès komt het meest voor en domineert vrijwel heel West- en Midden-Brabant, waaronder de regio's rond Roosendaal, Breda en Tilburg. De verwante vorm kèèès komt vooral voor in Zuidoost-Brabant, rond Eindhoven en de Belgische grens, en ten oosten van Uden. De vorm keis is geconcentreerd rond Helmond en ten sporadisch ten oosten van Den Bosch. De vormen keês en keeês komen verspreid voor in Oost-Brabant, vooral tussen Den Bosch, Uden en Eindhoven. De standaardtalige vorm kaas komt slechts op enkele plaatsen voor, voornamelijk bij de noordelijke grens van de provincie. De vorm kaos is beperkt aanwezig in een klein gebied rond Den Bosch. De kaart laat een duidelijke overgang zien van kèès in het westen naar diverse uitspraakvarianten in Oost- en Zuidoost-Brabant.

Het begon allemaal met het Latijnse woord cāseus. In de Romeinse tijd namen de Germanen cāseus over als *kāsī, waarschijnlijk samen met de Romeinse manier van kaas maken. Het Germaanse *kāsī werd onder andere het Engelse cheese, het Duitse Käse, het Friese tsiis, het Limburgse kieës en het Nedersaksische keaze. Bij ons ontstonden er in […]

Stadsmuseum Grave

Het Stadsmuseum Grave neemt je mee op reis door de boeiende geschiedenis van Grave en omgeving. Het museum huist in de 17e eeuwse Hampoort, in het verleden een van de toegangen tot de stad. Verdeeld over twee zalen, waarvan er een in de Hampoort zelf, maak je kennis met het glorierijke verleden van Grave als […]

Riviertol betalen in de zestiende eeuw

Het is omstreeks 1500. We zien een boot langzaam voortdrijven over een traagstromende, wijde rivier. Zandbankjes en eilandjes doorbreken het wateroppervlak, en de schipper moet goed opletten om niet vast te lopen. Af en toe steekt hij roeispanen in het water om beter te kunnen manoeuvreren. Het water staat laag dit jaar. De Maas is een onberekenbare rivier. De hoogte is afhankelijk van de regenval, en dat kan variëren. Turend over de boeg van het schip ziet de schipper de contouren van een stad. Dat betekent tol betalen, moet hij gedacht hebben.