Hendrik Verhees was landmeter, waterstaatkundige en politicus. In de periode 1787-1809 reisde hij door Noord-Brabant, waarbij hij schetsen maakte van verschillende gebouwen, zoals kerken en raadhuizen. In deze periode tekende hij ook bovenstaande kaart uit 1806-1807. Verhees tekende veel cultuurhistorische details, zoals de watermolens en kastelen die naast de rivier de Aa stonden. Deze kaart is daarom een goede bron voor het onderzoeken van dit erfgoed en voor het in kaart brengen van de cultuurhistorie van de omgeving van Heeswijk-Dinther en Berlicum-Middelrode in de achttiende eeuw. Wat is er te zien op de kaart van Verhees wanneer er wordt ingezoomd op de gebouwen die hij tekende?
Bier uit Berlicum-Middelrode
Wanneer wordt ingezoomd op de regio Berlicum-Middelrode, zijn er meerdere gebouwen te zien, zoals kasteel Assendelft. Langs de rivier de Aa stonden meerdere van deze ‘speelhuizen’. Deze landgoederen werden door rijke handelaren uit ’s-Hertogenbosch gebouwd om in de weekenden en zomers te ontsnappen aan de slechte leefomstandigheden in de stad. In de tijd dat Verhees de kaart tekende, was het kasteel in het bezit van de familie Godschalx. Deze familie was in Middelrode en omstreken bekend. Op de kaart is te zien dat er direct achter kasteel Assendelft meerdere gebouwen zijn ingetekend. Dit zijn de bierbrouwerij en herberg ‘De Twee Harten’, die ook in het bezit waren van de familie Godschalx. Aan de andere kant van deze weg bevonden zich een andere bierbrouwerij en herberg, ‘Het Herdt’. Deze kwamen in 1765 ook in het bezit van de familie Godschalx.
De bierbrouwerij en herberg kregen de nieuwe naam ‘Drie Swaenen’. In dit gedeelte van Middelrode bevonden zich al eeuwenlang twee herbergen. De reden hiervoor is dat er langs dit punt van Middelrode een handelsroute liep naar België. Dit kwam mede door de Aa-brug. Middelrode was een van de weinige plekken waar men de rivier kon oversteken via een brug. Hierdoor was het mogelijk om ook met paarden en karren de rivier over te steken.
De reden dat er in deze omgeving jarenlang bierbrouwerijen waren gevestigd, is eveneens interessant. In 1716 werd door de Raad van State vastgesteld dat er in de directe omgeving van steden geen commerciële bierbrouwerijen mochten bestaan. Dit werd gedaan om concurrentie vanaf het platteland tegen te gaan. Dit was ook de reden dat er in Middelrode wel bierbrouwerijen mochten bestaan, maar in het naastgelegen Berlicum niet. Dat dorp lag te dicht bij ’s-Hertogenbosch. Toen in 1798 de regel werd opgeheven, stichtte de familie Godschalx in Berlicum ook een bierbrouwerij, genaamd ‘De Zwaan’. Daarnaast was de locatie aan de rivier de Aa ook van belang voor de bierbrouwerij, omdat het water voor het bier uit de rivier werd gehaald.
Watermolen Ter Steen
Verhees tekende op zijn kaart ook watermolen Ter Steen. Deze molen lag op de grens met Heeswijk en was een ‘banmolen’. Dit betekende dat alle inwoners van Berlicum, Middelrode en omstreken verplicht waren om hun graan bij deze molen te laten malen. De molen was eigendom van de hertog van Brabant. De molen is door de lokale heemkundekring beschreven als een ‘financiële mislukking’, want deze werd in eerste instantie niet door de boeren uit de omgeving gebruikt. Het is dan ook de hertog die de bewoners verplicht om de molen te gebruiken, omdat hij anders zelf inkomsten misloopt. Er werd streng gehandhaafd op deze regel, want boeren die stiekem hun graan lieten malen bij de windmolen in Heeswijk, werden gestraft. Als een boer op de terugweg naar Middelrode werd betrapt met versgemalen meel door de molenaar van de watermolen, werd het meel door hem in beslag genomen. Op de kaart van Verhees is te zien dat de watermolen vrijwel precies op de grens ligt tussen Heeswijk en Middelrode. Dit was een strategische keuze, want op die manier had de molenaar klanten uit beide gebieden.
Watermolen Ter Steen is een van de vele watermolens die langs de rivier de Aa stonden. De watermolens waren niet geliefd, want ze zorgden vaak voor wateroverlast op het land. De molenaars stuwden het water hoog op, zodat ze meer kracht hadden om te malen. Dit zorgde ervoor dat het land verderop onder water kwam te staan. In 1545 stelde Karel V daarom de officiële ‘pegel’ in. De molenaar mocht het water niet hoger opstuwen dan een bepaalde hoogte; deze werd vaak aangegeven met een pegelsteen. Het is bekend dat ook watermolen Ter Steen zorgde voor wateroverlast. Daarom werd de molen in 1819 gekocht door het Rijk en gesloopt.
Beginpunt voor verder onderzoek
Kasteel Assendelft, de bierbrouwerijen en herbergen van de familie Godschalx en watermolen Ter Steen zijn tegenwoordig niet meer herkenbaar als de cultuurhistorische gebouwen die zij ooit waren. De kaart van Hendrik Verhees laat zien dat deze gebouwen in de achttiende eeuw belangrijk genoeg waren om op te nemen op een kaart. Het is daarom goed mogelijk om aan de hand van de kaarten die Verhees tekende, onderzoek te doen naar de cultuurhistorie van de rivier de Aa in de achttiende eeuw. Er is uiteraard aanvullende informatie nodig, maar de kaarten bieden een mooi beginpunt om onderzoek uit te voeren.
