De Citadel Courant

Herinneringen aan de Citadel van Den Bosch
Reporters Marilou en Esmee halen verhalen op over de Citadel in Den Bosch.
Verslaggevers Marilou (rechts) en Esmee (links) halen verhalen op over de Citadel in Den Bosch. U ziet van links naar rechts: de oude poort van de Citadel, verslaggever Esmee in gesprek met Henk Heymans, de start van een fietsroute van leden van een vereniging in de jaren '80, een oude foto van de Jeugdshowband van Den Bosch, verslaggever Marilou en de Citadel in tijden van de verbouwing. (Bron: BHIC, reunie-jsb-band.jouwweb.nl)

De Citadel in hartje Den Bosch is meer dan een verzameling imposante stenen en kanonnen. De hoge muren, oude gebouwen en open ruimte waren een decor voor persoonlijke verhalen, groot en klein. Tijdens Open Monumentendag 2026 gingen speciale verslaggevers Esmee en Marilou op pad met het doel deze verhalen vast te leggen.

Citadel als ontmoetingsplek in de jaren '80.
Citadel als ontmoetingsplek in de jaren ’80. (Bron: BHIC)

Van militair terrein tot erfgoedplek

Eeuwenlang is de Citadel een plek van komen en gaan. Lange tijd was het een plek voor militairen en gevangenen. Maar tot ergens halverwege de vorige eeuw woonden er ook gezinnen van de militairen. De afgelopen decennia zijn het vooral de jeugd, buurtbewoners en bezoekers die er komen. Voor de één voelt de Citadel als thuis, voor de ander is het een klaslokaal of een avontuurlijk speelterrein. Langzaam verandert de Citadel van een fort in een plek die deel gaat uitmaken van het dagelijks leven van generaties Bosschenaren.

Luister hier naar:

… Rob Hoekeman, die vertelt over zijn moeder die vóór de Tweede Wereldoorlog op de Citadel woont en er als dochter van de commandant haar jeugd doorbrengt (voor transcriptie; zie hieronder).

… Pascal, die op zijn knieën op een skateboard van de wallen van de Citadel af roetsjte. Maar dat leverde hem wel een standje op… (voor transcriptie; zie hieronder)

… Henk Heijmans, die zich een ijskoud leslokaal herinnert van LTS Zuid in de Citadel (voor transcriptie; zie hieronder).

… Henny Pijnenburg, die de Citadel van meerdere kanten kent: van de tijd dat er nog militairen waren gehuisvest tot de periode van het Spaans centrum en de dependance van LTS Zuid (voor transcriptie; zie hieronder).

De JSB-band van Den Bosch in actie, in 1974.
De JSB-band uit Den Bosch op 28 april 1974. (Bron: reunie-jsb-band.jouwweb.nl)

Daar zit muziek in!

De muren van de Citadel waren oorspronkelijk bedoeld om mensen buiten te houden, maar bieden nu een plek waar mensen elkaar ontmoeten. Mensen die van muziek houden bijvoorbeeld! Van marsmuziek op het exercitieterrein tot repetities in voormalige kazernelokalen: voor veel muzikanten wordt het fort meer dan een repetitieruimte. Het wordt hun eigen honk.

Luister hier naar:

… Liesbeth van Beekveld, die bij de JSB van Den Bosch zat; de Jeugd Showband die repeteerde op het terrein van de Citadel (voor transcriptie; zie hieronder).

… Jos van Bruggen, die vertelt over hoe de Koninklijke Harmonie met wel zestig man vanuit de Citadel naar Noord-Frankrijk ging (voor transcriptie; zie hieronder).

… Liesbeth van Dam, die tegenover de Citadel woonde en graag luisterde naar de repetities van de fanfare die vanaf het terrein klonken (voor transcriptie; zie hieronder).

 

De poort van de Citadel van Den Bosch met de tekst 'Het Fust', dat verwijst naar de sociëteit voor werkende jongeren die daar zat.
De poort van de Citadel van Den Bosch met de tekst ‘Het Fust’, dat verwijst naar de sociëteit voor werkende jongeren die daar zat. (Bron: BHIC)

Waar is dat feestje?

Wanneer het gebouw op de Citadel in de jaren langzaam in verval raakt, krijgt deze plek een heel andere functie. De gebouwen en kelders veranderen van verlaten ruimtes in plekken waar jongeren elkaar ontmoeten, met elkaar feesten en de nacht doorbrengen. Deze verhalen uit de jaren zestig en zeventig laten een Citadel zien die minstens zo levendig is als mysterieus.

Luister hier naar:

… Kas Verhagen, die in zijn jeugd graag op het terrein van de Citadel kwam omdat er weinig aandacht voor was en jongeren er ongestoord konden samenkomen (voor transcriptie; zie hieronder).

… Inge, die vertelt over de tijd dat ze 15, 16 jaar was en samen met een vriendin naar de theetuin ging. Daar werd weliswaar alleen thee geschonken, maar de lucht was blauw van het blowen… (voor transcriptie; zie hieronder).

…Frank de Nijs, die regelmatig het Fust bezocht en dat omschrijft als ‘donker, drinken, dansen’, onder meer op het nummer Come Dancing van Jeff Beck (voor transcriptie; zie hieronder).

… Marc Bolsius, die als Schijndels broekie naar een feest van twee klasgenoten ging en op een wild feest belandde met ‘heel harde muziek waar gruwelijk werd gedanst en lekker gerookt’ (voor transcriptie; zie hieronder).

… Ferry Sluiter, die er vaker feest vierde, maar een oudjaarsviering op de Citadel echt onvergetelijk vond.

 

Restauraties aan de Citadel van Den Bosch.
Restauraties aan de Citadel van Den Bosch. (Bron: BHIC)

Werk in uitvoering!

Niet iedereen kent de Citadel als bezoeker of voorbijganger. Sommigen leren haar kennen door er te werken, te bouwen of dagelijks langs te komen. Dankzij restauraties, ondernemerschap en jarenlang onderhoud blijft het fort onderdeel van de stad. Deze verhalen tonen hoe het verleden en de toekomst hier voortdurend in elkaar overlopen.

Luister hier naar:

… Theo Cooijmans, die in de jaren tachtig als timmerman werkte aan de restauratie van de Citadel. Nu komt hij er al jaren geregeld omdat hij hier vrijwilliger is (voor transcriptie; zie hieronder).

… Renier van Schijndel, die net 17 jaar was toen hij begon aan de restauratie van de Citadel. Van Schijndel vertelt over de liefde voor het echte vakmanschap en de sfeer van het werken op de Citadel (voor transcriptie; zie hieronder).

… Bart Derks, die sinds 1993 restauranteigenaar is in Den Bosch en vertelt over de veranderingen die de stad en de Citadel sindsdien hebben doorgemaakt (voor transcriptie; zie hieronder).

 

Een rondleiding over de Citadel van Den Bosch op Open Monumentendag.
Een groep krijgt een rondleiding over de Citadel van Den Bosch op Open Monumentendag. (Bron: Marc Bolsius, 2026)

 Verwonder jezelf 

De geschiedenis van de Citadel leeft niet alleen voort in herinneringen. Ook vandaag roept de plek nog gevoelens op van verwondering, verbondenheid en nieuwsgierigheid. Wie door de poort loopt, stapt niet alleen een monument binnen, maar ook een verzameling van duizenden persoonlijke verhalen.

Luister hier naar:

… Elly, die vertelt over de magische plek die de Citadel voor haar is; een baken van rust in een hectische tijd (voor transcriptie; zie hieronder).

… Imke van Dillen, de moeder van de verweesde brugwachtershuisjes aan de Zuid-Willemsvaart en daarmee buurvrouw van de Citadel (voor transcriptie; zie hieronder).

Transcripties

Rob Hoekeman

Rob: “Ik ben Rob Hoekeman, ik ben 75 jaar, ik woon al 8, 9 jaar in Den Bosch. Ik heb wel iets te vertellen over deze mooie plek, waar wij eigenlijk vanuit onze woning aan het Emmaplein stiekem via ons terras op kijken, op de Citadel. En dan zal ik maar zeggen, mijn moeder moest eens weten dat we hier woonden. Nou, ze is er niet meer, maar mijn moeder heeft hier een deel van haar jeugd doorgebracht.

Met haar ouders, haar vader was hier kazernecommandant. Zij heeft ons, mijn zus en mij, dus verhalen gedaan hoe zij hier als klein kind over de wal liep, madeliefjes plukken. Toen ze nog leefde kwamen we hier, mijn vrouw en ik, ook wel eens. En dan wees ze hier boven de poort. Daar waren haar kamer en slaapkamers. Dat is voor de Tweede Wereldoorlog. 

Net voor die oorlog zijn ze naar Aruba gegaan. Uiteindelijk zijn ze een stukje na de oorlog hier weer teruggekomen in Den Bosch. En hoe leuk is het dan dat mijn vrouw en ik daarnaar staan te wijzen. Daar heeft onze moeder, nou volgens mij heeft ze alleen maar een vrije, fijne tijd gehad. En heeft eigenlijk niet goed beseft dat dit natuurlijk wel impact had. Dat je op een verdedigingsverhaal zit, wat veel groter reikt natuurlijk. Maar dat had ze als kleinkind niet door. Ze zijn er allemaal niet meer. Zo gaat dat natuurlijk qua generaties. Maar wij zitten daar.”

 

Pascal

Pascal: “Ik ben Pascal en ik kom uit Den Bosch. Hele mijn leven woon ik al, ik ben 42. Ja, het zijn wel ook de kneuterige herinneringen. Weet je wel dat je vroeger met je ouders hier op de dijkjes ging lopen en aan de bootjes ging kijken tijdens Maritiem. En als kwajongen ben ik ooit met een skateboard van, ja jullie zien je helling niet, maar die is bijna recht voor mij. Ik ben even naar beneden gerold met mijn knie op het skateboard, want ik was te miezerig om recht erop te gaan staan. En toen kwam er wel even iemand naar me toe van, ja dat moet je niet doen.

Wat ik me ook nog goed kan herinneren is dat als we hierlangs fietsten dat we altijd gasmaaiers, van die gasmaaierswagentjes zo de zijkanten zouden doen. Dat we altijd bang waren dat die eraf gingen vallen, zo het water in.”

Esmee: “Ja, dat is wel spannend. En kwam je hier dus vaak om gewoon lekker te spelen en te skateboarden?”

Pascal: “Nou ja, ik woonde niet eens in de buurt of zo, maar als we dan naar de stad waren geweest, zo. En een keer had ik dus een skateboard gekocht. Dus vandaar dat verhaal.”

Esmee: “Dus het was eenmalig?”

Pascal: “Het skateboard was inderdaad eenmalig, ja. Dat durfde ik ook daarna niet meer. Dat was voor, ja, kwajongen, dat was ook niet met mijn ouders. Dat was gewoon even stoer doen. En toen kon je nog niet daarachter eruit. Dan moest je met je staat tussen je benen, moest je weer helemaal terug.”

Esmee: “De sortiebrug was er toen nog niet.”

Pascal: “Nee, dat is volgens mij echt sinds tien jaar denk ik.”

Esmee: “Ja, zoiets. Ja. Nou, leuk om te horen.”

Esmee: “Oké, bedankt.”

 

Henk Heijmans

Esmee: “Hallo, wie bent u?”

Henk: “Ik ben Henk Heijmans uit Vinkel. We kwamen hier even kijken. Ik ben in het verleden, toen ik een jaar of 12, 13 was, op LTS Zuid begonnen. En vanaf daar ken ik dit gebouw. Eén dag in de week kregen we hier les. IJskoud gebouw. Het was op zich wel leuk, want we moesten dan op de fiets. We moesten eerst naar Zuid toe en dan op de fiets met z’n allen hier naar de Citadel, dwars door de stad heen. Dus dat was altijd wel een hele interessante tocht, als je een jaar of 12, 13 bent. Dus dan kwamen we hier. Het gebouw natuurlijk wel. Ik ben hier eens een keer mee geweest, samen met de gemeenteraad van Nuland. Van Maasdamp toen. Dus dat was al leuk om te zien. Ik heb 25 jaar bij het archief in Leiden gewerkt. En in de installatietechniek. En toen waren er wat problemen hier met de installatie. En heb ik ook zijlings met dit gemaakt.”

Esmee: “Toen bent u hier teruggekomen.”

Henk: “Maar dat is ondertussen ook alweer lang geleden. Ja. Dus dat is lang geleden. Het gebouw is toch best wel ingrijpend veranderd. Hele goede herinneringen. Kijk, als je 12, 13 jaar oud bent en je wordt losgelaten in Den Bosch… dan is dat alleen maar leuk, hè? En ze hebben het ook overleefd, hoor. Dus ik snap dat het precies komt. Maar nu zijn ze ook… Ze doen mee met onderzoek. Van de TU in Eindhoven. En of dat het wel zo moet… Het kost gigantisch veel energie. Je gaat koelen en verwarmen en ontvochtigen. En dat kost zoveel energie, dus misschien kan het ook wel een tandje minder.”

Esmee: “Nou, heel erg bedankt.”

 

Henny Pijnenburg

Henny: “Ik ben Henny Pijnenburg en ik ben geboren in Den Bosch op de Marktstraat nummer 13. Echt in het centrum. De eerste keer als klein kind liepen wij hier wel eens langs. Echt heel klein natuurlijk. Later toen ik een jaar of tien jaar was, was een kameraad van mij en zijn moeder werkte hier als werkster. Dan waren hier nog militairen.

We stonden echt op de wacht en mochten naar binnen. Omdat zij hier werkten mochten wij als kind zijnde hier naar binnen om te kijken van ja wat is er nou. Ik vond het natuurlijk heel indrukwekkend al die militairen enzo. Later ben ik hier teruggekomen toen was hier een Spaans centrum. In de jaren 60 kwamen buitenlanders werken hier. De Spanjaarden hadden een eigen centrum. Die kwamen hier voornamelijk aan de linkerkant. Een flinke vleugel hadden die. Hadden ze een Spaans centrum.

Ze hadden daar feestavonden, eten, gewoon gezellig bij elkaar. Eén keer in de week was er dan een feestavond of een Spaanse avond.”

Esmee: “Een soort gemeenschapshuis.”

Henny: “Een gemeenschapshuis speciaal voor mensen die uit het buitenland kwamen. Speciaal voor Spanjaarden. Toen werkten heel veel mensen bij de Michelin en bij Nicholson Fares en zo. En die kwamen hier bij elkaar.

Daarna is het ook nog een tijdje een dépendance geweest van de LTS Zuid. Ik kwam altijd hier. Ja, ik vond het toch altijd indrukwekkend. En dan kon je lekker rondlopen. En toen hebben ze een verbouwing gedaan tot wat het nu is eigenlijk. En ik moet zeggen, het is heel mooi geworden. Ik hoop dat het altijd zo blijft.

Ja, ik was, ja, we woonden in Marktstraat. Dat was vijf minuten hiernaartoe. En we liepen altijd naar het kanaal toe. Ja, dat is kind zijn. Dan trekt het water natuurlijk altijd. Dan zag je hier, ja, militairen. Ja, je bent vier, vijf jaar. De militairen, dat is geweldig dan in die leeftijd natuurlijk. Dat is heel iets anders. Ja, dat is eigenlijk een beetje, ja, altijd heel mooi geweest hier om rond omheen te lopen. Dat was natuurlijk een paar jaar na de oorlog. We speelden allemaal als soldaatje. Dat was ook wel hier in de buurt natuurlijk. En ja, dat was gewoon zo.”

 

Liesbeth van Beekveld

Esmee: “Hallo, wie bent u?”

Liesbeth: “Ik ben Liesbeth van Beekveld.”

Esmee: “Hi, ik ben Esmee en u heeft een verhaal over de Citadel. Nou, in mijn jeugd zat ik bij de JSB, de Jeugdshowband heette het toen nog. En wij repeteerden hier op het terrein van de Citadel. Wij hadden hier een lokaal met verschillende lokalen waar dan verschillende lessen werden gegeven. Drumlessen, bazuinlessen, allerlei soorten lessen. En dan buiten op het terrein hadden we dan exercitielessen: leren marcheren, leren lopen. Dan praat ik denk ik vanaf 1973. Toen zijn wij overgegaan naar de Slinger.”

Esmee: “Toen ze alles gingen renoveren.”

Liesbeth: “Toen mochten wij hier niet meer en toen zijn we overgegaan naar de Slinger. Toch wel heel veel herinneringen en heel veel voetstapjes hier liggen. Ondanks dat ik het hier helemaal niet meer terug herken. Ook in al die jaren hier nooit meer geweest. Dus het is dan ook heel bijzonder om hier dan wel weer een keer te zijn. Wij waren natuurlijk een band, een jeugdshowband. Dus wij marcheerden ook en we liepen ook shows. En die oefenden wij dan, ja, die hoefden wij dan buiten op het terrein. En ik moet je ook zeggen, toen wij hier over de pad aankwamen rijden, toen zei ik: o, dat was nog helemaal niet geasfalteerd. Want ik kan me nog eens herinneren dat wij in de winter, koud, nat, glad, dat we hier met de fiets naartoe gingen. En mijn zus viel met de fiets. Toen kwam er wel iemand van de andere kant en die vroeg heel droog aan haar: ben je gevallen? Nee, zei mijn zus, ik lig voor mijn lol op de grond.

Twee keer per week hadden wij repetitie. Het was een jeugdshowband, dus het waren allemaal jeugdleden. We waren toch wel een aardige groep met muzikanten. Nou ja, denk een beetje aan wat je nu ziet bij die hele grote shows die je op televisie ziet en zo, maar dan in het mini. We hebben ook wel de nodige concoursen gelopen, gewonnen ook nog.”

Esmee: “Nou heel leuk om te horen.”

Liesbeth: “Succes verder!”

 

Jos van Bruggen

Esmee: “Wie bent u?”

Jos: “Jos van Bruggen.”

Esmee: “U komt wel vaak op de Citadel hoor ik?”

Jos: “Ja, ik kom hier regelmatig voor archiefonderzoek. Ik heb hier zelfs rondleiding gedaan met de Keurigse Bosseler Geheerderienvestingwerk.”

Esmee: “Ik heb net iets gehoord over dat de punten ook allerlei namen hebben.”

Jos: “Het juiste woord is bastions. Het verdwenen bastion heet Bastionhaven. Vanaf de haven kun je als de vijand daar in de stad zou zijn het fort beschieten. Het tweede bastion heet Diezen. Het is gericht op de Diezen. Want langs het water… Zeker dan heb je… Het derde bastion heet Bastion Orte. Het is gericht op Orte. Orte was een hooggebied. Als een vijand dat in handen had, dan kun je van daar de stad beschieten. Dus dat heet dan Orte. En dan het volgende bastion heet Bastion Hintham. Dat was gericht op Hintham. Hintham was ook een hoog gebied. En het laatste bastion heet Bastion Stad. En dat was om de Boschenaren onder bedwang te houden.”

Esmee: “En u heeft ook nog eigen herinneringen aan de stad?”

Jos: “Ja, ik ben in 1974, denk ik, ben ik hier komen wonen. En toen ben ik lid geworden, ik maak vanaf mijn jeugd al muziek, ik kom uit Limburg. En toen ben ik lid geworden van de Koninklijke Harmonie. En de Koninklijke Harmonie, die steeds bestaat, die repeteerde op dit complex. En het gebouw wat er nu nog staat, ja we moesten eruit toen het gerenoveerd ging worden. En die renovatie heb ik niet bewust meegemaakt.

Er zit van alles in gezeten, maar je ziet dat het gebouw behouden blijft als het gebruikt wordt. En nou zit er een archief in.”

Esmee: “Nou, bedankt.”

Jos: “Oké, graag gedaan. En succes vandaag.”

 

Liesbeth van Dam

Liesbeth: “Ik ben Liesbeth van Dam en toen ik hier in Den Bosch kwam wonen, heb ik op kamers gezeten hier op de Zuid-Willemsvaart. Boven Las, die feestartikelenwinkel.”

Esmee: “Dus tegenover de Citadel eigenlijk.”

Liesbeth: “Precies tegenover de Citadel. En toen was de ingang, de poort, die ging toen open. En dan zaterdag, ’s avonds zelfs, dan kwam de fanfare hier oefenen om mooi te wandelen en muziek te maken tegelijk. En te marcheren eigenlijk. En dat was prachtig om te zien. Ik heb ervan genoten.”

EsmeeL: “Ja, het was wel een grote groep volgens mij.”

Liesbeth: “Ja, het was een behoorlijke groep, ja.”

Esmee: “En hoe oud was u?”

Liesbeth: “Ik was toen 24, denk ik.”

Esmee: “Ja, maar u heeft het wel zien gebeuren.”

Liesbeth: “Ja, ik vond het heel leuk. Iedere keer als het was, dan heb ik voor het raam gestaan en gekeken.”

 

Kas Verhagen

Kas: “Haai, met Kas spreek je, hallo. Toen ik daar een jaar of drie, vier actief was, was er op de oude Citadel, waren er drie activiteiten eigenlijk. We hadden daar een jongerensociëteit, voor werkende jongeren. Daar zat ook de theetuin. En helemaal vooraan zat ook de sociëteit voor Spanjaarden. Mensen die gastarbeiders waren en die werkten bijvoorbeeld bij Michelin. En ja, zeg maar, dat Fust, wij organiseren daar films of muziek, we haalden Amerikaanse blues naar Nederland toe. En dat bleef ook vaak tot diep in de nacht open. Dat kon dan makkelijk. En in het midden zat de theetuin. Ja.

En alle drie mixten we wel een beetje, dat was heel gezellig bij de Spaanse mensen. Met een lekker hapje en er werd gedanst en muziek gemaakt, en daar gingen gesprekken over allerlei dingen. En zo had je eigenlijk drie culturen die daar een beetje… Ja, die eigenlijk gewoon… Heel makkelijk met elkaar omgingen. Het is zo gewoon een beetje organisch vergroeid. Het was een terrein waar weinig aandacht voor was. Het was niet in een buurt waar mensen last van hadden. Ja. Heel een mix van culturen, mensen die daar bij elkaar kwamen.”

Esmee: “Heel bijzonder. Ja, echt een ontmoetingsplek.”

 

Inge

Esmee: “Hallo, kunt u iets vertellen over uzelf?”

Inge: “Ja, ik ben Inge en ik ben hier vroeger wel eens geweest met mijn vriendinnetje. We waren een jaar of 15 en wij gingen dan naar de theetuin. En een beetje een smoes van, we zeiden altijd tegen onze ouders dat er alleen maar thee werd geschonken. En dat was ook zo. Maar het stond blauw van de rook en er werd ongelooflijk veel geblowt.”

Esmee: “Bizar om te horen.”

Inge: “Ja. En, dat vonden we heel spannend. Toen gingen we naar de muziekluister en een beetje rondkijken wat we daar allemaal zagen. Zelf waren we heel blue en heel braaf. Maar het was wel heel spannend. Dus ik ben er wel een aantal keren geweest.”

Esmee: “En waar was dat precies?”

Inge: “Dat was in het eerste gebouwtje.”

Esmee: “Ja, dus het bij de poort, zeg maar.”

Inge: “Ja, in de kelder. Het ging eerst met een grote trap naar beneden. Dat weet ik ook nog, al is het vijftig jaar geleden.”

Esmee: “En u was dan vijftien. Waren er nog… hoe groot was de groep die daar was?”

Inge: “Die daarbinnen was? Nou, ik denk… Zeker wel een man of vijftig.”

Esmee: “En werd dat gewoon elke keer opnieuw georganiseerd?”

Inge: “Ja, dat was elke zaterdag.”

Esmee: “Elke zaterdag. Leuk. En u heeft echt alleen gekeken?”

Inge: “Ja, en geluisterd naar de muziek. En theegedronken.”

Esmee: “Precies, leuk.”

Inge: “Ja, dat was het.”

Esmee: “Leuk om te horen, om ook dat verhaal te horen. En weet u ook nog hoe de rest van de Citadel er ongeveer uitzag?” 

Inge: “Nou, volgens mij was het afgesloten toen.”

Esmee: “Ja, u kon dan natuurlijk niet naar binnen.”

Inge: “Nee. En oud vervallen.”

Esmee: “Ja, best wel, ja. Oké.”

 

Frank de Nijs

Frank: “En toen gingen we nog natuurlijk heftig uit in Den Bosch. En we waren een sociëteit. Waar je naartoe ging, je had hier een sociëteit. Maar er was hier ook in de kelder, ik meen dat het heette, ‘het Fust’. En daar zijn we toen, daar ben ik een paar keer geweest. Dan werden we naar een trap, en dan wist je het onderkomen. Dan kwam je in de katakombe, in de gangen van het Fust. En dat was echt een beetje… Nou ja, luguber is sterk uitgedrukt, maar het was wel een beetje zo van…

Het was ook echt heel donker. Je gaat dan een beetje op je instinct en als jongere ben je dan doelgericht. Ja, ja, ja. Het was echt een soort van horeca. En je kon daar dansen op de muziek van toen.”

Marilou: “Ja, want welk lied komt als eerste bij u terug als u denkt aan die tijd?”

Frank: “Het eerste wat in mij opkomt was een heerlijk nummer van Jeff Beck ‘Come Dance With Me’, heel funky. Goede elektrische gitaristen, he, geweldige gitarist. En die LP die heb ik natuurlijk nog maar ja. Dat was, ja, bij dat nummer moet ik daar echt aan denken.”

Marilou: “Dan bent u meteen in ’t Fust?”

Frank: “Dan ben ik wel in het fust ja, klopt. Ja tenminste, zo noemde wij dat.”

 

Marc Bolsius

Marc: “Ik kan me herinneren dat ik zat in het laatste jaar van HAVO 5 in Schijndel. En wij hadden twee meisjes in de klas uit Den Bosch. En die organiseerden een feest. En daar gingen wij op zaterdagavond naartoe. En dat vond ik eigenlijk wel spannend, want ik ging eigenlijk altijd in Boxtel. Maar nu gingen we dus naar Den Bosch, het wachtmeestershuis met die mooie pilaren. En daar gingen we in. En dat was helemaal verlaten. En daar hadden wij een heel wild feest met hele harde muziek.

En er werd gruwelijk gedanst en lekker gerookt uiteraard met pret sigaretten. Dat was gewoon heel leuk. En dat vond ik als jonge uit Schijndel, dat was een ervaring. Ik ben nu heel oud en ik herinner het me nog steeds. 18, maar ik denk een stuk of 25, 30, misschien wel 50. Er waren ook heel veel mensen die ik niet kende. Want wij dachten dat het echt een klassenfeestje zou worden, maar het was echt ook een feest voor Boschenaren. Dat was eenmalig. Daarna ben ik hier gekomen beroepsmatig als fotograaf.

Dat is me altijd bijgebleven van die catacomben. Alles was er eigenlijk uit. Het waren gewoon kale muren en beton. Het zag eruit als een verlaten plek. Het is eigenlijk zo’n plek waar tegenwoordig mensen raves houden in verlaten gebouwen.”

Marilou: “Dus eigenlijke een rave avant la lettre.”

 

Ferry Sluiter

Ferry: “Ik ben Ferry Sluiter, ik woon nou op de Citadellaan. Ik heb een herinnering aan de Citadel. Dus ik kijk elke dag op de Citadel. Maar mijn herinnering aan… De eerste herinnering aan de Citadel is namelijk het Kruithuisje. En het Kruithuisje, dat werd vroeger gebruikt als een opslagplaats. Maar in die opslagplaats… Werd het ook een samenkomst van jongeren. In de zestiger jaren kwamen wij bij elkaar daar. En de mooiste herinneringen hadden wij altijd met oud en nieuw. Die gingen wij… vanuit ons huis, 15, 16 jaar, richting dat kruithuisje. En we hadden van niemand geen last.

En daar werd dan het einde jaar gevierd. Er werd al flink gefeest. Er werd toen al flink gefeest. Er was ook geen toezicht. We bleven doorgaan tot het licht werd. En dat is eigenlijk mijn eerste herinnering aan de Citadel. Overigens weet ik niet precies wat toen de functie was van dit gebouw. Alleen, er is toentertijd wel… Twee dingen, eigenlijk meerdere dingen ontstaan. En een van die dingen die ontstaan is, onder andere de Carnavalsvereniging de Poffers. De carnavalsvereniging binnen Den Bosch begon als jongeren, maar die hebben hier ook een tijdje geoefend.

Dat is mijn herinnering. Alleen het grote gevaar wat nou gebeurt, van de mooie plek van de Citadel, wat nou ook is, dat die gaat veranderen in de toekomst. Dat ze hier waarschijnlijk hele hoge huizen, flats gaan bouwen. Dan komt hier dadelijk in het beschermd stadsgebied, komt dadelijk hier op nog geen 50 meter afstand, is het plan om een toren te bouwen.”

 

Theo Cooijmans

Theo: “Nou, ik ben hier nog begonnen als timmerman.”

Marilou: “Als timmerman?”

Theo: “Ja, toen de tijd toen ik gerestaureerd moest worden. Dus dat is ‘83, ‘84 ook geweest. Nou, al het hout dat hierbinnen zit, heb ik in mijn hand gehad. Dat is hier in die daken en zo, en hier in die hal. Vrachtwagens hout is daarin gegaan. Nou, ik denk dat, dat kwam allemaal uit Zweden. En vandaar dat het allemaal vervoerd werd naar hier. Nou, meestal is het eikenhout hier. En ja, net als die grote balken die staan in de hal.

Nou, er ging elke nacht een vrachtwagen hout hier naartoe. Hier was net een Lego bouwdoos, hè. Gewoon in elkaar zetten. We hebben ook wel een keer zo door het water gelopen, hoor.”

Marilou: “Bijna tot aan uw middel?”

Theo: “Ja. Het is eigenlijk veel meer rustiger werk, hè. Het wordt net zo hard gewerkt, maar het is wel rustiger werk. Niet dat je gehaast of gejaagd zal ik maar zeggen.

Nou, het zit bij ons in de familie. Of ja, die heb ik dan nooit gekend, maar die was eigenlijk ook timmerman enzo.”

Marilou: “Ja, dus het zit een beetje in het bloed.”

Theo: “Elke week.”

Marilou: “Elke week?”

Theo: “Ik ben hier toen vrijwilliger geworden, toen kreeg ik de Bud en ging ik vervoegd uitreden. Over een paar maanden zit ik hier, 22 jaar. Nou, wij hebben altijd gewoon de geboortenakters, huwelijksakters, overlijdensakters en zoiets allemaal. Ja, en broeren.”

 

Renier van Schijndel

Marilou: “En toen was je, neem ik aan, een hele jonge metselaar? Of hoe moet ik het zien?”

Reinier: “Toen was ik 18, 19 jaar. Echt heel mooi werk. Ik heb alles meegemetseld. Dat poortgebouw heb ik meegemetseld.”

Marilou: “Wat maakt de restauratie speciaal voor jou?”

Reinier “Gewoon het mooie werk, het mooie sierwerk. Als je dan naderhand ben je trots bent, dat je zoiets gemaakt hebt. Dat is het mooie.”

Marilou: “Dat je sowieso met vakmanschap, maar ook met gevoel moet doen?”

Reinier: “Ja, natuurlijk. Je moet er interesse in hebben. Dat is wel heel belangrijk. Je moet er echt interesse in hebben.”

Marilou: “Hoe was het als je dan hier weer terugkomt, na zo’n tijd, bijna een halve eeuw later?”

Reinier: “Ja, dat klopt. Ik ben al een keer, een jaar, vijf, zes geleden, een keer wezen kijken, toevallig. Ja, toen in de vakantie, ik dacht, oh, ik loop mooi even, we waren in Den Bosch, ik loop mooi even langs Citadel.”

Marilou: “Ja, dat snap ik.”

Reinier: “Toen heb ik het mooi, toen mocht ik daar ook mooi rondkijken, dus ja, ik kwam wel kijken. Dus, ja, heb ik mooi rondgelopen daar. Ja, nou, ik heb nog een goed gevoel over.

Ik heb het toch goed gemetseld. Ja, dat is wel heel mooi.”

Marilou: “Dat is toch mooi voor zo’n gebouw dat eeuwenoud is? Zit het gewoon een stukje van jou in? Dan ben je ook al heel lang metselaar.”

Reinier: “Ja, nee, ik ben 64. Ik was toen echt een snotneus.”

Marilou: “Ja, en nog steeds aan de slag dus?”

Reinier: “Ja, nog steeds gewoon aan het werk.”

Marilou: “Veel te mooi om te stoppen hoor ik.”

 

Bart Derks

Marilou: “Bart.”

Bart: “Derks. Pilkinton’s bestaat sinds 1990 en ik ben sinds 1993 eigenaar. Dat is al 33 jaar. Tegenover de Sint-Jan, tegenover de toren. We zijn bijna een van de oudste restaurants in Den Bosch. Nee, ik kom uit Sterksel. Ik ben wel een Brabander.”

Marilou: “Hoe vind je het om hier voor de eerste keer in het Citadel te zijn?”

Bart: “Ik ben verbaasd wat je allemaal ziet en hoe mooi het hier is. Echt waar. Indrukwekkend.”

Marilou: “Jullie zitten hier al 33 jaar. Wij zitten hier al 40 jaar. We zijn bijna uit dezelfde…”

Bart: “Den Bosch was toen wel een stuk anders hè? Het is wel allemaal veel mooier geworden. Goed opgeknapt. Toen ik begon kon je nog parkeren op de parade. Over de markt inrijden en zo. En het ziekenhuis dat weg is gegaan. Vroeger zat er veel meer bedrijvigheid in het centrum van Den Bosch. Door onder andere het ziekenhuis, door de advocatenkantoren zaten in het centrum. Dus vroeger had ik veel meer zakelijk publiek dan nu. Nu is het meer toerisme.”

Marilou: “Pilkington’s is intussen in de jaren uitgegroeid tot een begrip in Den Bosch.”

Bart: “Dat was vorig jaar, viral gegaan met onze ‘Crazy Crumble’. Blijf innoveren. En dat lukt je als je het leuk blijft vinden. Dat je constant met je product bezig bent. En dat maakt niet uit of het de Citadel is, of het Stadsarchief, denk ik. Of dat je een restaurant hebt. En als je het leuk vindt en je blijft innoveren, dan kom je vanzelf bovendrijven.”

Marilou: “Met je tijd meegaan. Als jij uit de 17e eeuw stamt…”

Bart: “Dat is een prachtige dag. En… En het zijn veel mensen. Gezellig druk. Het is niet te druk, maar gewoon gezellig druk.”

 

Elly

Elly: “Nou, ik ben Elly en ik ben onlangs hier, dit is zo’n magische plek. Ik werd helemaal geprikkeld. En diegene die mij mee had genomen onverwachts naar deze voorstelling, die heeft na afloop ook nog een rondje over het terrein gedaan met mij. En toen dacht ik, nou, nu heb ik de kans om daar te gaan kijken. En als ik hier dan binnen loop, word ik helemaal stil van binnen… Dan keer ik helemaal naar binnen en dan denk ik… …oh, wat mooi dat dit weer hersteld is en gerestaureerd is en dat alle mensen dit uit het verleden kunnen zien.

Want ik ben op het moment heel druk bezig met palliatieve thuiszorg. Ik ben dan vrijwilliger bij de palliatieve thuiszorg en dat is ook wat mijn passie op dit moment is. Mijn ex-man heeft mij meegenomen en die zei… …je moet hier eens op een doordeweekse dag naartoe fietsen en dan gewoon buiten op een bankje gaan zitten. En dan gebeurt er iets met je. Ik vind het zo mooi om te zien. Als je dan die plaquettes kijkt. Van waar alles op staat. En dat dit in ere hersteld is.

Ik was net hier beneden. En die meneer sprak me aan. En toen raakte het echt binnen in mijn ziel zegmaar. Maar ik heb wel echt iets met oude gebouwen. Als ik daar ben dan denk ik altijd, zo mooi om hier te kunnen zijn.”

 

Imke van Dillen

Imke: “Ik ben Imke van Dillen en ik ben een social designer. En aan de voet van Citadel zijn wij al sinds 2017 actief in een voormalig brugwachtershuisje waar we een sociale koffietent van hebben gemaakt. En waar inmiddels al meer dan 800 mensen… heb ik de sleutel van gegeven. Een prachtig initiatief waar mensen met ideeën ook… bijvoorbeeld een stekjesbieb had iemand bedacht… en iemand anders had een buitenbios. Wij voelen ons eigenlijk wel onderdeel van de Citadel. De verbinding zit gewoon in de plek.

Dat huisje hiernaast woont architect Anna. En Anna had ik gevraagd, An, wat wil jij in dat brugwachtershuisje? Nou zei ze een koffietentje. Ik zei ja, maar dan wordt het wel een sociaal koffietentje. Maar ook een heleboel mensen die hier de honden uitlaten. Voor de Citadel ligt een hondenuitlaatveldje. Bij ons krijgen al die honden die langskomen, krijgen een koekje.

Ik voel me verbonden met de boom die koningin Wilhelmina heeft. Het is een geschenk van koningin Wilhelmina, en dat is dus aan de Citadel. Dus voor mij is dat letterlijk ook de wortels. Ik ben wel altijd op zoek naar plekken waar ik me kan wortelen en dat is die boom. Eén keer per jaar doen wij een oogstfeest. Eén grote lange tafel. En dat is elke keer met andere mensen. En ook de buurt mag aanschuiven. En ja, dat is altijd heel leuk.”

Onderdeel van:

Jouw verhaal telt ook!

Deel het met ons en help Erfgoed Brabant Verhalen groeien!

Periodes