Er was eens…
In 1950 ging een recreatieorganisatie verder onder de naam Stichting Natuurpark de Efteling. Zodoende werd in 1951 het Kaatsheuvelse sport- en wandelpark, dat sinds de jaren dertig bestond, omgedoopt tot de Efteling. In krantenberichten van Het Rotterdamsch Parool en Het Nieuwsblad van het Zuiden speculeerde men ook over een oude hoeve of herberg met de naam Ersteling, die ooit in het gebied zou hebben gestaan. De Efteling is inmiddels uitgegroeid tot een begrip in de internationale pretparkwereld, terwijl het mysterie achter haar naam nog altijd voortleeft.
Als grootmeester in storytelling gaf de Efteling ook vanuit een kinderlijke fantasie een verklaring voor haar naam. Volgens deze vertelling vroeg een kabouter, Efteling geheten, aan hoofdontwerper Anton Pieck om een plek waar hij samen met andere sprookjesfiguren kon leven. Dit populaire sprookjesbos opende in 1952 en is geïnspireerd door de Sprookjestuin in Eindhoven, een tijdelijk evenement in 1951 ter ere van Philips. Dertig jaar later sprak Ton van de Ven, de opvolger van Anton Pieck, opnieuw in een interview in De Waarheid over “het sprookjesbos, op de plaats waar vroeger de hoeve Eersteling lag”.
Sinds de opening van het park wordt er gespeculeerd over de herkomst van de naam Efteling in heemkundige kringen; vermoedelijk bestond de naam Efteling al in de veertiende eeuw. Historicus en taalkundige Lauran Toorians wijdde de meest recente studie aan dit vraagstuk in zijn onderzoek naar de geschiedenis van de gemeente Loon op Zand. Dankzij de digitalisering van middeleeuwse archieven kan ook een amateurgenealoog als ik de oorspronkelijke akten raadplegen. Reden genoeg om de bronnen zelf erop na te slaan.
Venloons grondbezit
De oudste vermelding van de Efteling trof ik aan in het Bosch’ Protocol, een archief met een grote verzameling schepenakten. Een akte uit 1401 beschrijft het bezit van ongeveer 7,5 hectare heideland, in het Latijn aangeduid met terre mericalis, in Venloon ‘op defterlingen’ . Venloon was een parochie, die later overging in Loon op Zand. Andere akten uit de vijftiende eeuw vermelden niet alleen de erfdeling of verpachting van grond in dit gebied, maar ook die van huizen. Steeds betreft het een perceel ‘op’ de Efteling, zoals men nog spreekt over ‘op de heide’.
De akten bevatten verschillende schrijfwijzen van Efterling of Achterling, vaak met het samengetrokken lidwoord d- en soms eindigend op -e(n). De woorden efter, echter en after dragen alle de betekenis van ‘achter’. Zo wordt ook een gebied in Kessel aangeduid met “den vorsten ert en den eftersten ert”, waarbij het woord “eftersten” de tegenovergestelde betekenis van voorste krijgt. Ten opzichte van welke plek de Efteling achteraf lag en daarmee topografisch gezien een ‘achterling’ was, blijkt niet uit de akten.
Erste of efterste
Pas in de zestiende eeuw duikt de naam Ersteling, ‘eersteling’, op. Menig heemkundige oppert dat het een verschrijving is van de oorspronkelijke benaming voor het gebied. Het verschijnen van de ‘s’ in de naam zou door verwarring zijn ontstaan; de ‘f’lijkt namelijk sterk op de oude schrijfwijze van de ‘s’. Deze verklaring geeft geen uitsluitsel; er is ook nog een andere mogelijkheid. Efterling en Ersteling kunnen namelijk verschillende betekenissen dragen. Ersteling is dan een alternatieve benaming voor hetzelfde gebied.
Beide benamingen kunnen iets prijsgeven van de ligging van het gebied. Reizigers zouden vanaf de dorpskern als eerste langs de Ersteling zijn gekomen of het gebied was juist achteraf gelegen: een Efterling. Het zou kunnen dat de inmiddels vervallen kerk in Venloon het referentiepunt was. Toorians heeft echter aangetoond dat de oudste dorpskern van de parochie waarschijnlijk verder van de Efteling lag en dat de Efteling vanuit daar gezien een achterste nederzetting was.
Vanuit Sprang, dat tot in de negentiende eeuw in het graafschap Holland tegen de grens van het hertogdom Brabant lag, kwam je hier juist als eerste langs op de route naar het zuiden. In elk geval bleven de namen Efterling en Ersteling tot in de achttiende eeuw naast elkaar bestaan.
Twee buurtschappen
Ten slotte wordt De Bernse Hoeve, die toebehoorde aan de abdij van Berne, in verband gebracht met de Efteling. Deze heihoeve bevond zich in het Eftelingse gebied. Toch zijn de exacte grenzen van het terrein niet uit de bronnen te herleiden. Overigens duidde een middeleeuwse ‘hoeve’ (mansus) niet per definitie op een boerderij met land, maar in eerste instantie op een oppervlaktemaat van ongeveer vijftien hectare. Sommigen menen dat Ersteling een bijnaam werd voor de Bernse Hoeve. Hiervoor ontbreekt vooralsnog overtuigend bewijs. Bovendien ontstonden later twee aparte buurtschappen: de Bernsche Hoeven en de Efteling. Beide verschenen op kaarten vanaf de negentiende eeuw.
Ondanks aanwijzingen in de beschikbare bronnen blijven vragen over de oorsprong van de Efteling onbeantwoord. Wellicht kan archeologisch onderzoek in de toekomst meer duidelijkheid geven over de vroegste landontginning en bebouwing van de Efteling. Wel staat vast dat binnen de parochie van Venloon in de late middeleeuwen een bewoond heidegebied bestond. Dit werd veelal met Efterling aangeduid. Wie recht wil doen aan de geschiedenis van het landschap, zegt voortaan niet dat hij een dagje ‘in’ maar ‘op’ de Efteling is geweest.
