Petronella Moens werd in 1762 geboren in Kubaard in Friesland en verhuisde twee jaar later haar gezin naar Zeeuws-Vlaanderen. Op vierjarige leeftijd kreeg Petronella pokken, waardoor zij zeer slechtziend werd. Door haar beperkte zicht kan het niet makkelijk zijn geweest om te leren schrijven, maar Petronella’s vader leerde haar letters schrijven en familieleden en vrienden lazen haar veel voor. Zo ontwikkelde Petronella een liefde voor literatuur en een talent voor schrijven. Ze publiceerde gedichten, toneelstukken en romans. Rond 1786 verhuisde Petronella naar Bergen op Zoom, waar ze de dichteres Adriana van Overstraten ontmoette. Adriana en Petronella kregen al snel een hechte band. Zij schreven samen verscheidene werken over vrouwelijke hoofdpersonen: de twee dichtstukken Esther en Ruth en het toneelstuk Johanna Gray. Ook schreven ze gedichten aan elkaar, waarin ze hun vriendschap uitdrukten en elkaar bij de bijnamen “Jaantje” en “Pietje” noemden.
“Zielsvriendschap”
De bijzondere band tussen Petronella en Adriana was geen uitzondering. Dit soort vriendschappen tussen schrijfsters kwamen wel vaker voor. Schrijversduo Betje Wolff en Aagje Deken staan bijvoorbeeld ook bekend om hun bijzondere relatie. Ook van hen wordt wel eens gespeculeerd dat ze lesbisch waren. De term “lesbisch” bestond in Petronella’s tijd echter nog niet. Diepe, bijzondere vriendschappen tussen twee vrouwen werden dan ook niet gezien als lesbisch, maar werden vaak omschreven als “zielsvriendschap”.
Daarnaast zijn achttiende- en negentiende-eeuwse vriendschapsgedichten moeilijk te onderscheiden van liefdesgedichten. Neem bijvoorbeeld het gedicht wat Adriana schreef voor Petronella in haar album amicorum, een soort vriendenboek waarin Petronella persoonlijke berichten van haar vrienden verzamelde. Op de eerste pagina van dit vriendenboek vinden we Adriana’s vriendschapsgedicht voor Petronella, wat inderdaad ook als liefdesgedicht geïnterpreteerd kan worden. Zo schrijft Adriana bijvoorbeeld:
“Vriendschap blijf dan altoos woonen
Hou uw Zetel in ons Hart
Door de dood moet g’ ons eerst scheiden
Afgunst Nijd word uit getart.”
Petronella schreef ook een gedicht voor Adriana’s album:
“Mijn Jaantje uw vriendschap kon mijn kloppend hart verrukken
O Kon ik aan dat hart, dat naar uw bijzijn haakt
Den kus der vriendschap op uw lieve lippen drukken
Door vriendschap wordt alleen mijn aardsch geluk volmaakt.”
De relatie wordt vanuit beide schrijfsters omschreven als een vriendschap, maar de gedichten lezen voor een modern publiek misschien eerder als uitingen van romantische liefde. Moeten we deze gedichten dus interpreteren als een poëtische verwoording van diepe vriendschap, of toch van iets anders? Dat Adriana en Petronella hun relatie als een vriendschap omschrijven, betekent hoeft niet te betekenen dat hun relatie niet romantisch was: ze hadden ten slotte geen woorden om een lesbische relatie te benoemen. Letterkundige Ans Veltman-van den Bos benoemt in haar uitgebreide analyse van Petronella’s album amicorum niet de mogelijkheid dat Petronella een romantische relatie had met Adriana of met andere vrouwen. Historicus Myriam Everard beargumenteert zelfs dat de lesbische identiteit een product is van de twintigste eeuw en dus niet op historische figuren uit de achttiende eeuw toegepast kan worden. Deze mogelijkheid wordt wel besproken door historica Marijke Huisman in haar biografie van Petronella Moens voor Queer-U-Stories.
Politiek activisme
In Bergen op Zoom ontmoette Petronella ook de predikant en dichter Bernardus Bosch (1746-1803). In 1792 ging Petronella samen met haar zus wonen bij Bosch. Het was hoogst ongebruikelijk voor een ongehuwde vrouw om bij een man in te trekken, en de relatie tussen Petronella en Bernardus werd dan ook onderwerp van roddel. Bernardus was politiek actief en een uitgesproken patriot. De patriotten zetten zich aan het einde van de achttiende eeuw in voor democratisering en wilden een einde maken aan het bestuur van stadhouder Willem V. In de Bataafse revolutie van 1795 maakten de patriotten, met hulp van de Fransen, deze idealen waar. Petronella schaarde zich achter de denkbeelden van de patriotten, en schreef samen met Bernardus een aantal werken waarin deze standpunten werden geuit. Ook zette ze zich in voor de rechten van gemarginaliseerde groepen: ze was een voorstander van actief en passief kiesrecht voor vrouwen en schreef kritisch over slavernij.
Speculatie
Of Petronella en Adriana daadwerkelijk een lesbische relatie hadden, blijft een kwestie van speculeren. Aangezien de term ‘lesbisch’ in hun tijd nog niet bestond, zouden zij zich in ieder geval niet zo geïdentificeerd hebben. Dat wil niet zeggen dat ze geen romantische gevoelens voor elkaar of voor andere vrouwen hadden. Wel is bekend dat Petronella na Adriana met nog een vrouw een bijzondere vriendschap had. Vanaf 1836 woonde Petronella in Utrecht samen met haar schrijfassistente Antje Camphuis. Petronella overleed in 1843, een halfjaar na Antje. De twee vrouwen werden in hetzelfde graf begraven. Of Petronella daadwerkelijk op vrouwen viel, kunnen we niet met zekerheid zeggen. Wel is het duidelijk dat ze een bijzondere en uitgesproken vrouw was, die ondanks haar onconventionele keuzes een gerespecteerde schrijfster werd en bleef.
