Wereld, wèreld, wirreld, werreld

Kaart van Noord-Brabant met dialectvormen van het woord ‘wereld’, gebaseerd op taalgegevens uit 1935-1966. In West- en Midden-Brabant, waaronder Roosendaal, Breda en Tilburg, overheerst de vorm wèreld. Verspreid over deze regio wordt ook de vorm wereld gebruikt, waarvan de grootste concentratie in het gebied tussen Tilburg en Den Bosch ligt. De vorm wirreld is gebruikelijk in het oostelijke gedeelte van de provincie, tussen Den Bosch, Uden, Helmond en Eindhoven, Ten zuiden van Eindhoven, evenals ten noorden en ten oosten van Uden, is de vorm werreld dan weer gebruikelijk. Op enkele plaatsen komen afwijkende vormen voor die afwijken van het dominante patroon in de omgeving. De kaart laat een duidelijke overgang zien van wèreld in het westen naar wirreld en werreld in het oosten en zuidoosten van de provincie.
'Wereld' in de dialecten van Noord-Brabant. (Bron: Yoïn van Spijk, 2026)

De Brabantse dialecten zijn een wereld apart – of een ‘wirreld’, ‘wèreld’ of ‘werreld’, afhankelijk van waar je bent. Deze varianten komen van een Germaans woord dat “mensenleven” betekent en samenhangt met ‘weerwolf’. Hoe dat zit, lees je hier.

‘Wereld’ komt van het Germaanse *weraldi, wat uit twee delen bestond: *wer and *aldi. *Wer betekende ‘man, mens’. Het zat ook in *werawulf, oftewel “menswolf”. Daar komt ‘weerwolf’ vandaan. Het tweede deel van *weraldi was afgeleid van *ald, de voorouder van ‘oud’, het Engelse ‘old’ en het Duitse ‘alt’. *Aldi betekende “leeftijd”. *Weraldi was dus letterlijk “mensenleeftijd”.

De betekenis “mensenleeftijd” is stap voor stap veranderd. Het werd eerst “tijd dat je leeft”, daarna “leven op aarde”, toen “aarde i.t.t hiernamaals”, en tot slot “wereld” zoals wij dat kennen. In middeleeuwse teksten zijn al die betekenissen nog terug te vinden.

Het woord ‘wereld’ werd in de middeleeuwen op verschillende manieren uitgesproken: met de ee van ‘heren’ of met de èè van ‘blèren’. Het Nederlandse ‘wereld’ komt van de ee-uitspraak, maar het Brabantse ‘wèreld’ is ontstaan uit de èè-variant.

In Oost-Brabant werden die klinkers later korter: uit ‘wereld’ ontstond ‘wirreld’, en ‘wèreld’ werd ‘werreld’. Vooral in oude vestingsteden als Bergen op Zoom, Breda, Den Bosch, Grave en Geertruidenberg hoor je ‘wereld’. Die variant is overgenomen uit het Nederlands.

Jouw verhaal telt ook!

Deel het met ons en help Erfgoed Brabant Verhalen groeien!