Op missie naar de Lage Landen
Aan de vooravond van de achtste eeuw waren de bewoners van het huidige Brabant nog grotendeels heidens. De Angelsaksische monnik Willibrordus wilde hier verandering in brengen. Rond 690 vertrok hij daarom naar de Lage Landen om de lokale bevolking te bekeren tot het christendom. Hierin kreeg hij hulp van de Franken, waaronder hofmeier Pepijn van Herstal. Met diens steun werd Willibrordus in 695 tot ‘Aartsbisschop der Friezen’ gewijd. Zijn missiegebied was omvangrijk: door Willibrordus gestichte kerken en kloosters zijn te vinden van Noord-Nederland tot Luxemburg.
Uaedritlaeum
Een van zijn missietochten bracht Willibrordus naar het Kempenland. Hier kreeg hij rond 703 een stuk grond als geschenk van de rijke grootgrondbezitter Aengilbaldus. De oorkonde waarin deze overdracht wordt vastgelegd, is een van de oudste geschriften die te maken hebben met Brabant. Het geschonken land lag in de buurt van een kleine lokale gemeenschap, die door Willibrordus werd aangeduid als Uaedritlaeum. Deze gemeenschap zou uitgroeien tot het dorp dat we tegenwoordig kennen als Waalre.
De oude Mariakerk
Nu Willibrordus ook in Waalre een stuk grond in bezit had, lag het voor de hand om dit te gebruiken voor de missie. Hij gaf daarom opdracht om hier een kerk te laten bouwen. De eerste versie was een simpel houten gebouw dat waarschijnlijk veel weghad van een woonhuis uit deze periode. In 712 was het klaar om in gebruik genomen te worden. Willibrordus keerde voor deze gelegenheid terug naar Waalre, en op 26 mei wijdde hij de kerk officieel. Hiermee werd (het toekomstige) Waalre een van de vroegste christelijke gemeenschappen van Brabant.
Dat dit verhaal niet slechts een lokale legende is, weten we omdat Willibrordus zelf de wijding van de Mariakerk vastlegde in een religieus document waarin hij ook andere gebeurtenissen opschreef. Ook werden bij restauratiewerkzaamheden in 1942 sporen gevonden van het oude houten kerkje.
Latere geschiedenis
Rondom de oude kerk groeide de kleine gemeenschap Uaedritlaeum door de eeuwen heen uit tot het dorp Waalre. In zekere zin kan Willibrordus dus de ‘stichter’ van Waalre genoemd worden. Na zijn dood in 739 werd de kerk in Waalre eigendom van de abdij van Echternach, waar Willibrordus diepe banden mee had. Het houten gebouw werd in de twaalfde eeuw vervangen door een tufstenen kapel, die de basis vormt van de kerk in zijn huidige vorm. Op zo’n 100 meter afstand staat sinds 1925 een nieuwe, grotere kerk, die bekend staat als de (Grote) Sint-Willibrorduskerk. Deze werd gebouwd omdat de oude kerk te klein was geworden voor de groeiende parochie. De oude kerk is tegenwoordig in gebruik als herdenkingskapel. Ook zijn er meerdere bekende parochianen begraven op het kerkhof, waaronder schrijver Antoon Coolen.
