Al in 1875 stelde priester en regionaal historicus Joannes Baptista Krüger zich ongeveer dezelfde vraag:
“daar Gastel reeds lang tevoren eene parochie was, en zeker eene kerk bezat, welke evenwel, niet zonder grond, meer oostwaarts op Kuivezand moet gezocht worden.” (Krüger, 1875).
De buurt Kuivezand ligt iets ten oosten van de huidige dorpskern van Oud Gastel, dus dichter bij de dorpen Oudenbosch en Hoeven. De parochie van Gastel omvatte zeker vanaf de eerste vermelding in 1275 ook de gebieden van Oudenbosch en Hoeven. Later splitsten Hoeven (in 1310) en het gebied van Oudenbosch (in 1358) af van de parochie van Gastel. Voorafgaand aan die afsplitsingen zou de locatie op Kuivezand voor een eerste kerk hierdoor centraler in het gebied van de oorspronkelijke parochie liggen. We weten dat er later in Kuivezand wel een kapel heeft gestaan, want deze is afgebeeld op een kaart uit 1590.
In dit artikel ga ik aan de hand van drie bronnen die een ‘oud kerkhof’ vermelden op zoek naar de locatie van de eerste kerk van Gastel. Want bij een kerkhof hoorde toen doorgaans een kerk.
Het testament van pastoor Marselis
De eerste vermelding komt al uit het testament van Marselis van 1295, de oudst met naam bekende pastoor van Gastel (genoemd vanaf 1276). In dit testament noemt Marselis dat hij een halve bunder weiland bezit naast het huis van wijlen Basilius, niet ver van het oude kerkhof. Met het testament wil hij dit stuk grond schenken aan de minderjarige zonen van zijn zoon Gerard van Kalsdonk. Uit deze bron wordt de locatie van het oude kerkhof verder niet duidelijk.
Het cijnsboek van 1490
De tweede vermelding is te vinden in het cijnsboek van ca. 1490 van Gastel. Een cijnsboek is een boek dat gebruikt werd voor het bijhouden van grondbelasting met beschrijvingen voor ieder perceel. De beschrijvingen in dit cijnsboek geven naast het geldbedrag en de bezitter van ieder perceel aan welke eigenaren er rondom het perceel gevonden kunnen worden (aan de oost-, zuid-, west- en noordkant). Op deze manier wordt het oude kerkhof bij de beschrijvingen van vijf andere percelen vermeld. Het kerkhof zelf staat ook in het boek als het bezit van de Kerk van Gastel.
Onder: De ligging van “Het Boombos” tussen de Rietvaart/Hesselake, de Roosendaalsebaan en de Voshoek. Digitale kaart gemaakt met de kadastrale kaart uit 1826 en de toponiemenkaart. (Bron: Sietze van As) Om deze afbeelding goed te bekijken, kun je met je rechtermuisknop klikken en dan kiezen voor “afbeelding openen in nieuw tabblad”. Alle rechten voorbehouden
Door de beschrijvingen van de vijf percelen ten opzichte van het oude kerkhof te bekijken was het mogelijk om globaal de locatie te bepalen. De drie belangrijkste plaatsbepalingen zijn de waterloop de ‘Hesselake’ (nu genaamd de Riet) ten zuiden, de ‘Voshoek’ ten noorden, en een straat ten oosten van het oude kerkhof. Omdat de locatie van de ‘Voshoek’ en de ‘Hesselake’ al bekend waren, kon bepaald worden dat het bij de straat gaat om de huidige Roosendaalsebaan. In het midden van deze drie punten ligt nu de huidige boerderij genaamd ‘Het Boombos’ (Roosendaalsebaan 86).
Het verslag van pastoor Hesselt
De laatste vermelding is te vinden in het visitatieverslag van pastoor Hesselt uit 1628. Naast pastoor was hij ook deken. Voor de bisschop van Antwerpen maakte hij vanuit die functie visitatieverslagen van de verschillende parochies onder het Dekenaat Bergen op Zoom. In het visitatieverslag van 1628 zegt hij het volgende:
“Op de biddagen ‘Voor de Vruchten der Aarde’ zijn er processies naar drie verschillende plaatsen. ’s Maandags naar de boerderij van de heer Antonius van Stembor, waar een oud kerkhof gelegen was, waarop vroeger een groot stenen kruis stond, waarvan nog een spoor is overgebleven tot op de dag van vandaag; op dinsdag naar een andere boerderij in Nieuw Gastel die nu Lauwerens Piers’ hoeve genoemd wordt; op de woensdag van de biddagen naar de kapel van Kuivezand.” (van Merrienboer, 2009, p. 21).
Hieruit wordt heel duidelijk dat het oude kerkhof zich op een andere locatie bevindt dan de kapel van Kuivezand.
Uit het visitatieverslag van 1628 wordt duidelijk dat er bij de locatie van het oude kerkhof een boerderij stond die in het bezit was van Antonius van Stembor, waar op dat moment nog een restant van een stenen kruis stond. De belastingboeken uit 1620 en 1661 laten zien dat het perceel met de boerderij (later boerderij ‘Het Boombos’) inderdaad in het bezit was van de familie van Stembor. Dit was een familie die in het begin van de 17e eeuw veel bestuursfuncties had in de omgeving van Oud Gastel. Ze waren dijkgraaf van de polder en drossaard (plaatsvervangend bestuurder) voor de Markies van Bergen op Zoom.
Het Boombos
In een akte uit 1741 die vooral gaat over de verkoop van bomen wordt de boerderij vanwege de drossaards-functie van de familie van Stembor nog aangeduid als ‘Drossers hoef’ of ‘Drossaers hoef’. In deze akte duikt de naam ‘het Boombos’ ook op. Een erfgenaam van de familie van Stembor, Carel de Respanje, zegt in de akte dat er tussen 1660 en 1694 op de hoeve geen bomen zijn gekapt. Grootschalige kap begint pas in 1724 wanneer de helft van de dan in totaal bijna 23,2 hectare aan bos wordt gekapt. Bij de gekapte bomen staat vaak vermeld ‘uijt het Boombos’. Het laatste restant van het bos wordt gekapt in 1733. Het is goed mogelijk dat de boerderij tot 1724 bijna geheel omringd was door bos waardoor het gebied bekend kwam te staan als ‘het Boombos’.
1. (gevonden locatie van) het oude kerkhof, 2. De St. Laurentiuskerk en kerkhof, 3. De kapel van Kuivezand, 4. De kerk van Nieuw Gastel, 5. Het huidige kerkhof in de Korte Dreef, 6. De St. Quirinuskapel. (achtergrondkaart aan de hand van het schotboek van 1733). (Bron: Sietze van As) Alle rechten voorbehouden
Een kerk als zicht- en richtpunt voor landmeters
In 1287 werd het land van Breda verdeeld tussen twee heren omdat Arnold van Leuven, heer van Breda, kinderloos stierf. De ene helft werd het land van Bergen op Zoom en de andere helft het land van Breda. Pas in 1290 werd de regeling van de grenzen tussen beide heren voltooid. Een groot moergebied (ca. 1450 ha) ten oosten van Roosendaal en ten zuidoosten van Gastel werd in 1290 onder beide heren afzonderlijk in twee gelijke helften verdeeld. In de periode van 1280-1287 vond de verkoop van dit veengebied door de heer van Breda al plaats. De heer van Bergen op Zoom kreeg het noordelijke gedeelte (het latere Zegge) en de heer van Breda het zuidelijke gedeelte. Dit moergebied werd ten behoeve van de turfwinning onderverdeeld in 8 blokken van 12 hoeven.
De noordelijke grens van dit gebied lijkt te zijn vastgesteld met de kerk die op de locatie van de huidige boerderij Boombos stond als richtpunt. De kerk was van een afstand goed zichtbaar en kon hierdoor gebruikt worden door de landmeters als richtpunt voor het uitzetten van een lijn. Door vanuit de noordelijke grens van dit moergebied een lijn door te trekken kom je precies uit op het erf van boerderij ‘Het Boombos’. Historisch-geograaf Karel Leenders merkte in de andere richting ook een mogelijk richtpunt op. In Bosschenhoofd bij natuurcamping Landgoed de Wildert ligt een duinengroep met de hoogste punten in de omgeving van ca. 13 m boven NAP. Op deze duin stond (zeker vanaf ca. 1565) de galg van Hoeven.
Deze eerste zichtlijn is voor een gedeelte nog te herkennen in het huidige landschap in de vorm van sloten en wegen en vormt voor een gedeelte de noordelijke grens van de gemeente Rucphen en Halderberge.
Ten zuiden van het oude kerkhof lijkt een tweede zichtlijn te lopen die in de kadasterkaarten van het gebied van Kalsdonk terug te zien is. Deze lijn loopt (vermoedelijk op 300 lange roeden afstand) evenwijdig aan de westgrens van het mooi systematisch verkavelde moergebied ten oosten van Roosendaal, vlak langs de twee turfhoofden van Deurlecht en Roosendaal (uitvoerhavens van de gewonnen turf in het moergebied). De twee lijnen kruisen elkaar bij het oude kerkhof met een hoek van 89,76°, bijna haaks.
Aan de hand van een suggestie door historisch-geograaf Karel Leenders kwam 1288 in beeld als jaar waarin de kerk is verdwenen. In het begin van dat jaar werden meerdere locaties in West-Brabant, waaronder het klooster Sint-Catharinadal bij Vroenhout, getroffen door stormvloeden. Dit klooster stond op slechts 3 tot 5 kilometer ten zuidwesten van de hoeve Boombos. Die hoeve, kennelijk de plek van de eerste kerk, ligt 170 meter buiten de na 1288 gelegde dijk. Kort na de vloed van 1288 was dit dus blijkbaar “overstroomd gebied”: gorzen.
De locatie van de (huidige) St. Laurentiuskerk ligt ca. 1,5 km ten noorden van het oude kerkhof. Deze kerk ligt achter de Oudendijk die mogelijk toen (1288), of later in de veertiende eeuw, is aangelegd om bescherming te bieden tegen verdere overstromingen.
Conclusie
Door de twee zichtlijnen en de vermeldingen van het oude kerkhof is het waarschijnlijk dat de eerste kerk van Gastel in de omgeving van boerderij ‘het Boombos’ stond.
Het bestaan van de twee zichtlijnen betekent waarschijnlijk dat er op de locatie bij het oude kerkhof een kerk stond die van een afstand zichtbaar was. Het is waarschijnlijk dat de lijnen in 1280-1287 of vóór 1280 al uitgezet zijn. In het testament van Marselis uit 1295 wordt het kerkhof al ‘oud’ genoemd. Hierdoor komt het jaar 1288 als mogelijk overstromingsjaar in beeld.
Nabijgelegen locaties zoals het klooster Sint-Catharinadal bij Vroenhout en andere locaties in West-Brabant werden toen getroffen door overstromingen. De locatie was in 1628 nog bekend als het oude kerkhof van Gastel, mede als onderdeel van processies. Toen stond er een boerderij met resten van een stenen kruis dat er (kort) daarvoor gestaan had. Wanneer de locatie van het oude kerkhof ‘vergeten’ is, is niet bekend.
